Publicystyka - ngo.pl

Niezmiennie od lat największym problemem organizacji pozostają trudności w zdobywaniu funduszy na działania. Ostatni raport Klon Jawor wskazuje, że boryka się z nim aż 72% organizacji. 

Jednak tak postawiony problem, biorąc pod uwagę różnorodność organizacji, jest zbyt ogólny aby znaleźć rozwiązanie. Poziom wyzwań w pozyskiwaniu funduszy przez organizacje pozarządowe jest bowiem zależny od specyfiki, obszaru działań, skali rozwoju, zasobów ludzkich czy organizacyjnych. Od lat marzyłam o pogłębionej analizie tematu.

Badanie pn. "Mapowanie finansowania organizacji pozarządowych" przeprowadziliśmy jako Pozarządowy Instytut Społeczeństwa Obywatelskiego i Partnerstwa, przy Stowarzyszeniu PISOP. https://pisop.org.pl/instytut#publikacje

Połączyliśmy dwie perspektywy. W części ilościowej zebraliśmy ankiety internetowe od 214 organizacji społecznych. Pozwoliło to przyjrzeć się ich źródłom finansowania, budżetom, sposobom planowania i zasobom. Z kolei indywidualne wywiady pogłębione pomogły zrozumieć, dlaczego organizacje wybierają określone rozwiązania, co wpływa na ich decyzje i z jakimi trudnościami się mierzą.

Wyniki ilościowe pokazują, że finansowanie pozostaje dla wielu organizacji wyzwaniem. Ponad połowa badanych, dokładnie 55,1%, negatywnie ocenia swój obecny model finansowania. Zadowolenie deklaruje 19,2% organizacji, a co czwarta nie potrafi jednoznacznie ocenić swojej sytuacji.

Niezadowolenie przekłada się na poszukiwanie zmian. 30,8% organizacji szuka zupełnie nowych źródeł finansowania. Jednocześnie w planowaniu finansów często dominuje perspektywa krótkoterminowa, tak działa 43,9% badanych organizacji. Kolejne 24,3% w ogóle nie planuje finansów i koncentruje się na bieżących potrzebach. Planowanie w perspektywie od jednego roku do trzech lat deklaruje 22% organizacji, a długoterminowe planowanie finansów, obejmujące okres dłuższy niż trzy lata, zaledwie 4,2%.

Podobnie wygląda kwestia zabezpieczenia środków na przyszłość. 38,3% organizacji nie ma żadnych zabezpieczonych pieniędzy i działa na bieżąco. Kolejne 39,3% ma środki wystarczające najwyżej na rok. To pokazuje, jak niewiele organizacji może pozwolić sobie na spokojne planowanie działań z większym wyprzedzeniem.

Warto przyjrzeć się również temu, kto w organizacjach odpowiada za finanse i rozwój. Najczęściej jest to prezes lub prezeska, co wskazało 55,1% badanych, albo cały zarząd, na co wskazało 48,1%. Wyspecjalizowaną osobę odpowiedzialną za finanse, rozwój lub projekty wskazało tylko 5,6% organizacji.

Jednocześnie plany na najbliższe trzy lata są ambitne. 57% organizacji chce docierać do większej liczby odbiorców, 56,5% planuje korzystać z nowych, bardziej zróżnicowanych źródeł finansowania, a 51,4% chce rozwijać współpracę z innymi podmiotami.

Wyniki pokazują więc pewną sprzeczność. Organizacje chcą się rozwijać, docierać do nowych odbiorców i szukać dodatkowych źródeł finansowania, ale często nie mają zabezpieczenia finansowego ani możliwości planowania w dłuższej perspektywie.

Nie oznacza to jednak, że każda organizacja powinna zwiększać budżet, zatrudniać dodatkowe osoby czy korzystać z jak największej liczby źródeł finansowania. Punktem wyjścia powinno być zrozumienie własnej logiki działania, celów i możliwości. Temu właśnie mają służyć opracowane narzędzia.

Podstawowym założeniem Mapy finansowania NGO jest to, że nie istnieje jeden model finansowania odpowiedni dla wszystkich organizacji. To co sprawdza się w jednej, może okazać się trudne lub zupełnie nieadekwatne w innej.

Organizacja działająca na rzecz lokalnej społeczności, opierająca się na zaangażowaniu mieszkańców i niewielkich zasobach, funkcjonuje inaczej niż organizacja regularnie świadcząca usługi społeczne. Innych możliwości może szukać podmiot prowadzący działalność gospodarczą, a innych organizacja zajmująca się rzecznictwem, badaniami czy mobilizowaniem darczyńców wokół określonego celu. 

Mapa porządkuje te różnice i pokazuje, jakie możliwości finansowania sprzyjają organizacji o określonej specyfice działania. Jej zadaniem jest pomóc organizacjom przeanalizować jakie rozwiązania są adekwatne w największym stopniu do ich sposobu działania, czego wymagają i z jakimi ograniczeniami się wiążą. Mapa powstaje w oparciu o doświadczenia innych organizacji pozarządowych.

W Mapie wyróżniliśmy sześć profili organizacji:

1. Lokalno społecznościowy, czyli organizacje działające na rzecz lokalnej społeczności, opierające się na zaangażowaniu ludzi, lokalnych relacjach i zasobach oraz finansowaniu dopasowanym do niewielkiej skali działania.
2. Usługowy, obejmujący organizacje świadczące regularne usługi społeczne i realizujące zadania publiczne, finansowane przede wszystkim ze środków publicznych tj. świetlice, ośrodki interwencyjne, hospicja, noclegownie, usługi opiekuńcze.
3. Społeczno gospodarczy, czyli organizacje realizujące cele społeczne głównie poprzez działalność odpłatną czy gospodarczą.
4. Wspólnotowo charytatywny, obejmujący organizacje mobilizujące darczyńców i osoby zaangażowane wokół konkretnego celu społecznego, korzystające z darowizn, zbiórek i relacji z darczyńcami.
5. Rzeczniczo ekspercki, czyli organizacje działające na rzecz zmiany społecznej lub systemowej poprzez wiedzę, ekspertyzy, badania i rzecznictwo.
6. Aktywnościowo zajęciowy, obejmujący organizacje prowadzące regularne zajęcia dla określonej grupy odbiorców, finansowane przede wszystkim z opłat uczestników.

Profile nie są sztywnymi kategoriami. Nie określają branży ani obszaru działalności organizacji, lecz pokazują charakterystyczną logikę jej funkcjonowania i finansowania. Organizacja może łączyć cechy kilku profili, a jej sposób finansowania może zmieniać się wraz z celami, zasobami i skalą działania.

Każdy profil w mapie opisuje najbardziej realne źródła finansowania, dostępne możliwości, potrzebne zasoby i kompetencje, a także ograniczenia i ryzyka. Pokazuje również, jakie warunki trzeba spełnić, aby skorzystać z określonych rozwiązań oraz jakie możliwości rozwoju mogą się z nimi wiązać.

Mapa może pomóc zarówno młodej organizacji, która dopiero poznaje możliwości finansowania, jak i tej, która działa od lat, ale chce przeanalizować swój obecny model i zastanowić się nad zmianami. Może być także wykorzystywana podczas planowania strategicznego, aktualizacji modelu finansowania czy pracy doradczej z organizacjami.

Ważne jest to, że Mapa nie wskazuje jednego właściwego kierunku. Nie zakłada, że każda organizacja powinna się profesjonalizować, zwiększać skalę działania czy sięgać po kolejne źródła finansowania. Ma raczej działać jak kompas, który pomaga rozpoznać możliwości i świadomie wybrać te najlepiej dopasowane do misji, celów i zasobów organizacji. https://pisop.org.pl/instytut#mapa

Krok pierwszy w planowaniu modelu finansowania to Mapa, która pomaga rozpoznać możliwe kierunki.

Kolejnym krokiem jest sprawdzenie, czy konkretna organizacja jest przygotowana, aby skorzystać z wybranego źródła finansowania. Temu służy Canvas Modelu Finansowania NGO, nazywany również przez nas Canvasem Płatnika.

Inspiracją do jego opracowania był Business Model Canvas, stworzony przez Alexandra Osterwaldera i Yves’a Pigneura. To narzędzie wykorzystywane do opisywania i analizowania modeli biznesowych, które znalazło już zastosowanie w pracy nad strategiami organizacji pozarządowych.

W naszym przypadku punktem wyjścia była ta koncepcja, ale dostosowaliśmy ją do specyfiki kluczowych źródeł finansowania NGO.

Praca z Canvas rozpoczyna się od misji organizacji tzw. Canvas Misyjny. Określamy tu problem społeczny, na który organizacja odpowiada, potrzeby odbiorców i zmianę, którą chce osiągnąć. Finansowanie nie jest dla ngo celem samym w sobie. Ma wspierać realizację misji.

Następnie analizowane są cztery strumienie przychodów wg. modelu Canvas tj.:

1. Finansowanie publiczne, czyli środki pozyskiwane od administracji publicznej.
2. Biznes, czyli współpraca z firmami i partnerami biznesowymi.
3. Społeczność darczyńców, czyli darowizny od osób indywidualnych.
4. Sprzedaż, czyli przychody od klientów płacących za produkty lub usługi organizacji.

Każdy z tych obszarów wymaga innego podejścia. Współpraca z administracją publiczną wiąże się z określonymi zasadami, możliwymi obszarami realizacji zadań, programami, strategiami. Współpraca z biznesem wymaga znalezienia wspólnych celów i warunków korzystnych dla obu stron. Budowanie społeczności darczyńców opiera się na relacjach i zaufaniu, a sprzedaż produktów lub usług wymaga przygotowania oferty odpowiadającej na potrzeby klientów.

Canvas pozwala uporządkować te kwestie i zestawić wymagania płatnika z możliwościami organizacji. Dzięki temu łatwiej określić, co już jest gotowe, czego brakuje i jakie działania trzeba podjąć, zanim organizacja zdecyduje się na rozwijanie danego źródła przychodów. Pełne tabele są do pobrania na https://pisop.org.pl/instytut#canvas

Dywersyfikacja strumieni przychodów jest niezwykle ważna. Jednak nie zawsze chodzi przy tym o to, żeby korzystać równocześnie ze wszystkich czterech strumieni. Dla jednej organizacji ważna będzie współpraca z administracją publiczną, dla innej darowizny, a dla kolejnej sprzedaż usług. Kluczowe jest zrozumienie, które rozwiązania pasują do jej misji i sposobu działania oraz czy ma zasoby potrzebne do ich wykorzystania. 

Właśnie dlatego Mapa i Canvas wzajemnie się uzupełniają. Mapa pomaga rozpoznać możliwości, a Canvas przejść do analizy konkretnego rozwiązania i warunków jego wdrożenia. Oba narzędzia można wykorzystywać osobno lub razem, między innymi podczas tworzenia strategii i planowania finansów organizacji.

W strategii finansowej nie zawsze chodzi o to, by wykorzystać jak najwięcej źródeł finansowania. Chodzi o to, by zrozumieć własną logikę działania, co napędza organizację, jakie działania tworzą wartość, jakie zasoby są jej potrzebne i jakie źródła finansowania mogą wzajemnie się wzmacniać.

To właśnie może stać się kołem zamachowym organizacji, które pozwala jej konsekwentnie działać i rozwijać się we własnym tempie.

W duchu koncepcji „20 mil” Jima Collinsa nie chodzi o jeden wielki skok, ale o konsekwentne wykonywanie kolejnych kroków w obranym kierunku.

Mapa finansowania NGO i Canvas Modelu Finansowania NGO powstały jako odpowiedź na wyzwania zidentyfikowane w badaniu. Zależy nam, aby nie były jedynie opracowaniem teoretycznym, lecz narzędziami, z których organizacje będą mogły korzystać w codziennej pracy i planowaniu przyszłości.

Obecnie trwają ostatnie konsultacje koncepcji Mapy. Chcemy, aby materiał uwzględniał doświadczenia organizacji i odpowiadał na ich rzeczywiste potrzeby.

Całą publikację pn. "Mapa finansowania NGO" planujemy udostępnić pod koniec roku 2026.

Więcej o naszej pracy na www.pisop.org.pl/instytut

Działania są częścią grantu na rozwój instytucjonalny. Projekt sfinansowany przez Fundację PKO Banku Polskiego.