Publicystyka - ngo.pl

Przez wiele lat autyzm i ADHD kojarzone były przede wszystkim z chłopcami. To przekonanie miało ogromny wpływ na sposób prowadzenia badań naukowych, tworzenia kryteriów diagnostycznych oraz praktykę kliniczną. W efekcie tysiące dziewcząt i kobiet dorastało bez właściwego rozpoznania swoich potrzeb, często otrzymując błędne diagnozy lub pozostając bez odpowiedniego wsparcia.

Dziś wiemy, że obraz autyzmu i ADHD u kobiet często znacząco różni się od klasycznych opisów diagnostycznych, które przez dekady opierały się głównie na obserwacji chłopców i mężczyzn. Kobiety częściej maskują swoje trudności, uczą się społecznych schematów zachowań, tłumią własne potrzeby i dostosowują się do oczekiwań otoczenia. Na pierwszy rzut oka mogą sprawiać wrażenie osób doskonale funkcjonujących, jednak za tym obrazem często kryje się ogromny wysiłek psychiczny.

Badania publikowane w ostatnich latach, w tym przeglądy naukowe z 2025 roku, wskazują, że zjawisko maskowania (camouflaging) jest jedną z głównych przyczyn późnej diagnozy autyzmu u kobiet. Naukowcy podkreślają również, że wieloletnie ukrywanie własnych trudności wiąże się z podwyższonym ryzykiem zaburzeń lękowych, depresji, wypalenia, przewlekłego stresu oraz pogorszenia jakości życia.

Cena maskowania

Maskowanie nie oznacza, że trudności nie istnieją. Oznacza jedynie, że są niewidoczne dla otoczenia.

Wiele kobiet opisuje swoje dzieciństwo i dorosłość jako nieustanne uczenie się "jak być taką jak inni". Obserwowały koleżanki, przygotowywały gotowe scenariusze rozmów, analizowały mimikę i gesty, uczyły się reagować "w odpowiedni sposób". Często przez lata funkcjonowały ponad własne możliwości, ignorując sygnały przeciążenia.

Cena takiego funkcjonowania jest bardzo wysoka. Przewlekłe zmęczenie, trudności z regulacją emocji, poczucie osamotnienia, problemy zawodowe czy kryzysy psychiczne nie są skutkiem autyzmu lub ADHD samych w sobie, lecz często efektem wieloletniego życia bez odpowiedniego zrozumienia i wsparcia.

Coraz więcej kobiet otrzymujących diagnozę po trzydziestym, czterdziestym, a nawet pięćdziesiątym roku życia mówi o poczuciu ulgi. Diagnoza nie zmienia ich osobowości, ale pozwala zrozumieć własną historię i spojrzeć na nią z nowej perspektywy.

Nauka potwierdza potrzebę zmiany

Ostatnie lata przyniosły wyraźny wzrost liczby badań poświęconych kobietom neuroróżnorodnym. Badacze coraz częściej wskazują, że wiele narzędzi diagnostycznych zostało opracowanych na podstawie obserwacji chłopców, przez co mogą być mniej czułe na kobiecy obraz autyzmu.

W publikacjach z 2025 roku podkreśla się między innymi, że:

• kobiety częściej otrzymują wcześniej diagnozy depresji, zaburzeń lękowych lub zaburzeń osobowości, zanim zostanie rozpoznany autyzm,
• współwystępowanie ADHD może dodatkowo utrudniać proces diagnostyczny,
• maskowanie utrudnia specjalistom dostrzeżenie rzeczywistych trudności,
• proces diagnozy powinien uwzględniać szczegółowy wywiad rozwojowy oraz funkcjonowanie osoby w różnych etapach życia.

Coraz wyraźniej widać, że diagnostyka kobiet wymaga nie tylko odpowiednich narzędzi, ale również wiedzy i doświadczenia specjalistów.

Neuroróżnorodność jako potencjał społeczny

Jeszcze do niedawna rozmowy o autyzmie i ADHD koncentrowały się głównie na trudnościach. Obecnie coraz większą rolę odgrywa koncepcja neuroróżnorodności, zgodnie z którą różnice neurologiczne są naturalnym elementem ludzkiej różnorodności.

Nie oznacza to pomijania wyzwań. Oznacza natomiast odejście od postrzegania osób neuroróżnorodnych wyłącznie przez pryzmat deficytów.

Osoby z ADHD i autyzmem często wnoszą do społeczeństwa wyjątkowe kompetencje:

• kreatywność,
• innowacyjne myślenie,
• wysoką dokładność,
• dostrzeganie szczegółów,
• nieszablonowe rozwiązywanie problemów,
• konsekwencję i zaangażowanie w wybranych obszarach.

Coraz więcej światowych przedsiębiorstw rozwija programy wspierające zatrudnienie osób neuroróżnorodnych, dostrzegając ich potencjał jako ważny element innowacyjności organizacji.

Niewidzialna grupa

W Polsce powstaje coraz więcej inicjatyw skierowanych do dzieci neuroróżnorodnych. Nadal jednak zdecydowanie mniej uwagi poświęca się dorosłym, a szczególnie kobietom.

To grupa, która często jednocześnie pełni wiele ról społecznych – pracownicy, partnerki, matki, opiekunki czy studentki. Każdego dnia próbują sprostać oczekiwaniom otoczenia, jednocześnie mierząc się z przeciążeniem sensorycznym, trudnościami organizacyjnymi czy wyzwaniami w relacjach.

Brak odpowiedniego wsparcia wpływa nie tylko na ich dobrostan, ale również na funkcjonowanie rodzin, miejsc pracy i całych społeczności lokalnych.

Dlaczego organizacje pozarządowe są tak ważne?

Organizacje społeczne od lat wypełniają luki tam, gdzie system nie nadąża za zmieniającymi się potrzebami społecznymi.

To właśnie sektor pozarządowy:

• tworzy innowacyjne programy wsparcia,
• prowadzi działania edukacyjne,
• organizuje grupy samopomocowe,
• buduje lokalne sieci współpracy,
• dociera do osób, które często nie korzystają z pomocy instytucjonalnej.

W przypadku kobiet z autyzmem i ADHD organizacje pozarządowe mogą stać się miejscem pierwszego kontaktu, źródłem wiedzy, przestrzenią budowania relacji i wzmacniania poczucia sprawczości.

Edukacja jako narzędzie zmiany

Coraz więcej badań pokazuje, że psychoedukacja poprawia jakość życia osób neuroróżnorodnych. Zrozumienie własnego sposobu funkcjonowania pomaga lepiej planować codzienność, budować strategie radzenia sobie z przeciążeniem i skuteczniej korzystać z dostępnych form wsparcia.

W Fundacji ANEW Project wierzymy, że edukacja jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi zmiany społecznej.

Dlatego rozwijamy programy skierowane do dzieci, młodzieży i dorosłych, promujące akceptację neuroróżnorodności oraz rozwój praktycznych kompetencji potrzebnych w codziennym życiu.

Jednym z przygotowywanych przedsięwzięć jest projekt „NEUROKOBIETA – NIEWIDZIALNY KOD”.

Projekt ma stworzyć bezpieczną przestrzeń dla kobiet z ADHD, autyzmem i AuDHD, w której uczestniczki będą mogły zdobywać wiedzę, wymieniać doświadczenia, rozwijać umiejętności społeczne oraz poznawać strategie wspierające codzienne funkcjonowanie.

Program obejmuje warsztaty edukacyjne, grupy wsparcia, działania rozwijające kompetencje osobiste oraz opracowanie praktycznych narzędzi pomagających rozpoznawać własne potrzeby i sygnały przeciążenia.

Dlaczego późna diagnoza kosztuje całe społeczeństwo?

Najczęściej mówi się o kosztach, jakie ponosi sama osoba.

Znacznie rzadziej zauważa się koszty społeczne.

Późna diagnoza może prowadzić do:

• częstszych zwolnień lekarskich,
• wypalenia zawodowego,
• utraty zatrudnienia,
• większego korzystania z pomocy psychiatrycznej,
• wykluczenia społecznego,
• problemów rodzinnych,
• ograniczenia aktywności zawodowej.

Wczesne rozpoznanie potrzeb, dostęp do rzetelnej diagnozy oraz odpowiednia psychoedukacja pozwalają ograniczać te konsekwencje, przynosząc korzyści nie tylko samym osobom neuroróżnorodnym, ale również całemu systemowi ochrony zdrowia, edukacji i pomocy społecznej.

Partnerstwo jako odpowiedź na współczesne wyzwania

Coraz więcej konkursów grantowych pokazuje, że skuteczne rozwiązywanie problemów społecznych wymaga współpracy.

Organizacje pozarządowe, samorządy, uczelnie, instytucje ochrony zdrowia oraz odpowiedzialny biznes dysponują różnymi kompetencjami i zasobami. Dopiero ich połączenie pozwala tworzyć trwałe rozwiązania odpowiadające na realne potrzeby mieszkańców.

Fundacja ANEW Project rozwija partnerstwa międzysektorowe, wierząc, że wspólne projekty edukacyjne, kampanie społeczne, konferencje i publikacje pozwalają skuteczniej budować świadomość społeczną oraz zwiększać dostępność wsparcia.

Społeczeństwo bardziej dostępne

Najważniejsza zmiana ostatnich lat polega na odejściu od pytania:

„Jak zmienić osobę z autyzmem lub ADHD?”

na rzecz pytania:

„Jak stworzyć środowisko, w którym różne osoby będą mogły funkcjonować zgodnie ze swoim potencjałem?”

To właśnie dostępność, zrozumienie i współpraca są fundamentem nowoczesnego społeczeństwa.

Każda szkoła, urząd, pracodawca, instytucja kultury czy organizacja społeczna może przyczynić się do tej zmiany poprzez lepszą komunikację, uwzględnianie potrzeb sensorycznych, elastyczne rozwiązania organizacyjne oraz rozwijanie wiedzy na temat neuroróżnorodności.

Neuroróżnorodność nie jest problemem, który należy naprawić. Jest częścią różnorodności naszego społeczeństwa.

Rolą organizacji pozarządowych jest nie tylko wspieranie osób neuroróżnorodnych, ale również zmienianie społecznego sposobu myślenia. Edukacja, partnerstwa i budowanie lokalnych społeczności opartych na wzajemnym szacunku pozwalają tworzyć świat bardziej otwarty i dostępny dla wszystkich.

To inwestycja, która przynosi korzyści całemu społeczeństwu. Dzięki większej świadomości, lepszej współpracy i skuteczniejszym rozwiązaniom możemy budować środowisko, w którym każda osoba – niezależnie od sposobu funkcjonowania – ma możliwość rozwijania swojego potencjału, uczestniczenia w życiu społecznym i realizowania własnych celów. Właśnie taka zmiana stanowi fundament społeczeństwa włączającego, odpowiedzialnego i gotowego na różnorodność.

Anna Petryszyn, Prezes Fundacji ANEW Project.