Kiedy zwierzęta stawiają opór. O wojnie, której nie chcemy dostrzegać
Zwierzęta uciekają z niewoli, odmawiają współpracy, bronią swojego terytorium, a czasem atakują ludzi, którzy je wykorzystują. Zwykle tłumaczymy to instynktem, strachem lub agresją. A jeśli jest to również forma oporu? Geoffrey Whitehall proponuje inne spojrzenie na relacje ludzi z pozostałymi zwierzętami. Pokazuje, że zwierzęcy opór jest zjawiskiem powszechnym, a znaczna część ludzkiej działalności polega na jego kontrolowaniu i tłumieniu.
Tyke nie była nieposłuszna. Stawiała opór
20 sierpnia 1994 roku na ulicach Honolulu zginęła Tyke, słonica wykorzystywana w amerykańskim cyrku. Urodziła się w Mozambiku, skąd została schwytana i przewieziona do Stanów Zjednoczonych. Przez lata zmuszano ją do występów, a tresura opierała się na przemocy i zastraszaniu. Pracownicy cyrku opisywali ją jako zwierzę trudne, nieposłuszne, wymagające szczególnie surowej dyscypliny.
Tyke wielokrotnie próbowała uciekać. Podczas występu w Honolulu zaatakowała treserów, zabiła jednego z nich i wydostała się na ulice miasta. Policjanci oddali do niej dziesiątki strzałów. Zginęła w wieku zaledwie dwudziestu lat, nigdy nie odzyskawszy wolności.
W relacjach medialnych przedstawiano ją jako niebezpieczne zwierzę, które wymknęło się spod kontroli. Geoffrey Whitehall proponuje jednak inną interpretację: "Myślę, że Tyke się broniła".
To krótkie zdanie stanowi punkt wyjścia do rozważań, które wykraczają daleko poza historię jednej słonicy. Dlaczego zachowania człowieka próbującego uwolnić się z niewoli uznalibyśmy za bunt lub walkę o wolność, podczas gdy podobne działania zwierzęcia wyjaśniamy agresją, nieposłuszeństwem albo instynktem?
Tyke nie była wyjątkiem. Historie zwierząt przeciwstawiających się ludziom można znaleźć niemal wszędzie: w cyrkach, ogrodach zoologicznych, laboratoriach, gospodarstwach hodowlanych, domach i przestrzeni miejskiej. Większość z nich nigdy nie trafia do wiadomości publicznej. Inne stają się sensacją, choć rzadko przedstawia się je z perspektywy samych zwierząt.
Czy zwierzęta muszą udowadniać, że potrafią się sprzeciwiać?
Projekt badawczy Whitehalla, zatytułowany „When They Fight Back” („Kiedy stawiają opór”), początkowo miał być archiwum udokumentowanych konfliktów między ludźmi a zwierzętami. Autor zamierzał uporządkować zebrane przypadki, dzieląc je na trzy kategorie: reakcję, bunt i opór.
Reakcja oznaczała zachowanie, w którym trudno było dostrzec wyraźną intencję sprzeciwu. Bunt pojawiał się wtedy, gdy zwierzę nie chciało dłużej znosić określonego traktowania lub ograniczeń. Opór miał być kategorią szerszą, pozwalającą dostrzec zwierzęcą sprawczość, a więc zdolność do działania niezgodnego z narzuconą wolą człowieka.
Szybko okazało się jednak, że taki podział więcej komplikuje, niż wyjaśnia. Zachowania zwierząt nie mieszczą się łatwo w pojęciach wypracowanych na potrzeby ludzkiej polityki. Co więcej, dlaczego mielibyśmy wymagać od nich, aby sprzeciwiały się w sposób zrozumiały i akceptowalny dla ludzi?
Whitehall dochodzi do wniosku, że nie ma potrzeby nieustannie udowadniać istnienia zwierzęcego oporu. Jest on przecież obserwowany, dokumentowany, a przede wszystkim stale uwzględniany przez ludzi, którzy próbują podporządkowywać sobie inne gatunki.
„Zwierzęta stawiają opór. Ich opór jest wypowiedzeniem wojny, a nie prośbą o znalezienie dla nich miejsca w świecie urządzonym przez ludzi”.
Autor odrzuca w ten sposób przekonanie, że zwierzęta muszą spełniać określone kryteria, aby ich zachowania można było uznać za politycznie istotne. Nie muszą formułować żądań, powoływać się na prawa ani posługiwać językiem charakterystycznym dla ludzkich ruchów emancypacyjnych.
Nie oznacza to, że powinniśmy przypisywać im ludzkie intencje. Przeciwnie. Chodzi o uznanie, że zwierzęta mogą przeciwstawiać się narzuconym warunkom na własne sposoby, nawet jeśli nie zawsze potrafimy je rozpoznać lub zrozumieć.
Kto przekracza czyje granice?
Jednym z miejsc, w których szczególnie wyraźnie ujawnia się nierówność relacji między ludźmi a zwierzętami, są ogrody zoologiczne.
Whitehall przywołuje historię Harambe, goryla zabitego w 2016 roku w ogrodzie zoologicznym w Cincinnati. Trzyletni chłopiec przedostał się na wybieg i wpadł do fosy, w której przebywało zwierzę. Pracownicy zoo uznali, że życie dziecka jest zagrożone, i zdecydowali o zastrzeleniu Harambe.
Po tym wydarzeniu pojawiły się pytania o zachowanie goryla. Czy rzeczywiście zamierzał skrzywdzić chłopca? A może próbował go chronić? Whitehall nie rozstrzyga tych wątpliwości. Interesuje go przede wszystkim to, jak łatwo uznajemy pewne założenia za oczywiste.
Ludzie stworzyli ogród zoologiczny, zamknęli w nim zwierzę i wyznaczyli granice jego przestrzeni. Gdy jednak doszło do sytuacji, której nie potrafili kontrolować, konsekwencje poniósł Harambe. Jego zachowanie zostało ocenione przez pryzmat zagrożenia, jakie mógł stanowić dla człowieka.
Autor dostrzega podobny mechanizm poza ogrodami zoologicznymi. Opisuje przypadek niedźwiedzia zabitego w Parku Narodowym Katmai na Alasce po śmierci Timothy’ego Treadwella i Amie Huguenard w 2003 roku. Choć zwierzę przebywało na własnym terytorium, również zostało potraktowane jako zagrożenie wymagające wyeliminowania.
Granice ustanowione przez człowieka okazują się obowiązywać niezależnie od tego, czy mówimy o klatce, wybiegu, parku narodowym czy przestrzeni, którą nazywamy dziką przyrodą. To my decydujemy, gdzie zwierzęta mogą przebywać, jak powinny się zachowywać i kiedy ich obecność staje się problemem.
W przypadku zwierząt przetrzymywanych w niewoli możliwość sprzeciwu jest jednak bardzo ograniczona. Jak mają się przeciwstawić warunkom, w których całe ich życie zależy od decyzji człowieka? Nie mogą po prostu odejść, odmówić wykonywania poleceń ani uwolnić się od narzuconych im ograniczeń. Kiedy próbują uciekać lub bronić się przed przemocą, ich zachowanie często uznaje się za niebezpieczne i wymagające zdecydowanej reakcji. W rezultacie nawet najbardziej wyraźny sprzeciw nie tylko nie przynosi im wolności, ale może stać się pretekstem do zastosowania kolejnych form przymusu.
Opór, którego nie nazywamy oporem
Opór zwierząt nie zawsze przybiera jednak tak dramatyczną postać jak w historiach Tyke czy Harambe. Najczęściej jest częścią ich codziennego życia, pozostaje niezauważony lub nie jest w ogóle rozpoznawany jako sprzeciw.
Zwierzęta wykorzystywane w laboratoriach próbują unikać bolesnych procedur. Te przetrzymywane w gospodarstwach hodowlanych reagują na przymus, szukają możliwości ucieczki, odmawiają współpracy. Zwierzęta żyjące w miastach zajmują przestrzenie, z których ludzie chcieliby je usunąć.
Takie zachowania nie są zwykle traktowane jako sprzeciw. Stają się problemami behawioralnymi, organizacyjnymi lub technicznymi, które należy rozwiązać. Opracowuje się więc metody tresury, systemy zabezpieczeń, procedury postępowania i sposoby ograniczania zachowań uznanych za niepożądane.
Whitehall zauważa przy tym pewną sprzeczność. W debatach etycznych wciąż zastanawiamy się, czy zwierzęta są zdolne do oporu i jakie znaczenie należy mu przypisać. Tymczasem instytucje zajmujące się ich wykorzystywaniem od dawna traktują tę zdolność jako oczywistość. Gdyby zwierzęta nie próbowały się przeciwstawiać, nie byłoby potrzeby opracowywania tak rozbudowanych metod ich kontrolowania.
Zwierzę nie musi zaatakować człowieka ani wydostać się z klatki, aby jego życie pozostawało w konflikcie z ludzkimi zamiarami. Wystarczy, że ma własne potrzeby, zachowania i interesy, które utrudniają wykorzystanie go do określonego celu.
„Sam fakt bycia żywym stanowił formę oporu wobec ludzkich zamierzeń”.
To jedna z najbardziej radykalnych myśli zawartych w artykule. Opór nie sprowadza się tutaj do świadomego nieposłuszeństwa czy otwartego buntu. Wynika również z tego, że zwierzę jest żywą istotą, której nie da się całkowicie sprowadzić do funkcji nadanej przez człowieka.
Krowa nie jest wyłącznie producentką mleka, szczur nie jest modelem badawczym, a słoń nie istnieje po to, by występować przed publicznością. Ich życie ma własny przebieg i znaczenie, niezależne od tego, jak chcielibyśmy je wykorzystać.
Kiedy troska pomaga skuteczniej podporządkowywać
Szczególnie interesująca jest część artykułu poświęcona hodowli przemysłowej. Whitehall pokazuje, że współczesne metody zarządzania zwierzętami nie zawsze opierają się na otwartej przemocy. Coraz częściej ich celem jest takie zorganizowanie warunków życia, aby zwierzęta łatwiej poddawały się kontroli.
Autor odwołuje się do pojęcia biopolityki, czyli sprawowania władzy poprzez zarządzanie życiem, zdrowiem, rozmnażaniem i zachowaniem całych populacji.
W hodowli przemysłowej nie wystarczy już zamknąć zwierząt i uniemożliwić im ucieczkę. Równie istotne jest stworzenie takich warunków, które pozwolą maksymalnie wykorzystać ich organizmy. W tym celu kontroluje się środowisko, w którym żyją, sposób ich żywienia, rozmnażanie, stan zdrowia i zachowanie. Wszystko po to, by zwiększyć wydajność produkcji.
W tym kontekście Whitehall przygląda się działalności Temple Grandin, znanej z projektowania rozwiązań mających ograniczać stres i strach zwierząt wykorzystywanych w hodowli. Docenia jej wiedzę o tym, jak zwierzęta postrzegają otaczający je świat, ale jednocześnie wskazuje na fundamentalną sprzeczność tego podejścia.
Wiedza o zwierzęcych potrzebach może służyć poprawie warunków ich życia, ale może też pomagać w skuteczniejszym podporządkowaniu ich ludzkim celom. Jeśli odpowiednie zaprojektowanie drogi do uboju sprawia, że zwierzęta mniej się boją i spokojniej idą na śmierć, trudno uznać to za wyzwolenie.
Zmniejszenie cierpienia nie musi bowiem oznaczać zakwestionowania systemu, który to cierpienie powoduje. Przemoc może stać się mniej widoczna, a jednocześnie lepiej zorganizowana.
„(…) w ramach swojej działalności starają się obrócić zwierzęcy opór przeciwko samym zwierzętom”.
Whitehall zwraca uwagę, że ograniczanie oporu stało się częścią codziennego funkcjonowania instytucji wykorzystujących zwierzęta. Wiedza o ich emocjach, zachowaniach i sposobach reagowania bywa wykorzystywana nie po to, by uszanować ich sprzeciw, lecz aby go skuteczniej neutralizować.
Nie chodzi więc wyłącznie o pytanie, czy zwierzęta cierpią mniej. Równie ważne jest to, dlaczego w ogóle znalazły się w sytuacji, w której ich życie zostało podporządkowane cudzym interesom.
Wojna, której nie widać
Whitehall posługuje się pojęciem wojny w sposób znacznie szerszy niż ten, do którego przywykliśmy. Nie ogranicza go do konfliktów zbrojnych między państwami. Pisze o wojnie prowadzonej przeciwko innym formom życia, wpisanej w organizację ludzkich społeczeństw.
Odwołując się między innymi do Carla von Clausewitza i Dinesha Wadiwela, nie traktuje wojny jedynie jako metafory okrucieństwa wobec zwierząt. Jest ona dla niego kategorią polityczną, pozwalającą opisać trwały konflikt, który współkształtuje ludzkie instytucje, sposoby sprawowania władzy i relacje z pozostałymi gatunkami.
Co więcej, Whitehall nawiązuje do clausewitzowskiej logiki eskalacji konfliktu. Opór i próby jego tłumienia nie są odrębnymi zjawiskami, lecz wzajemnie się napędzają. Im bardziej ludzie starają się podporządkować sobie inne istoty, tym więcej mechanizmów kontroli muszą tworzyć, by przezwyciężać ich sprzeciw. Wojna staje się w ten sposób nie tylko narzędziem utrzymywania określonego porządku, ale również siłą, która ten porządek kształtuje.
Rozgrywa się ona w rzeźniach, laboratoriach, cyrkach, fermach i ogrodach zoologicznych. Obejmuje również wycinanie lasów, niszczenie siedlisk, kontrolowanie populacji oraz zabijanie zwierząt uznanych za szkodniki.
Nie zawsze towarzyszą jej otwarta wrogość czy okrucieństwo. Często przybiera postać zwyczajnych, społecznie akceptowanych czynności, regulowanych przepisami i uzasadnianych względami gospodarczymi, sanitarnymi lub bezpieczeństwa.
Właśnie dlatego tak trudno ją dostrzec. Większość tych praktyk traktujemy jako naturalny element rzeczywistości. Zwierzęta są hodowane, transportowane, wykorzystywane i zabijane, a my rzadko zastanawiamy się, jakie znaczenie ma dla nich ten porządek i jak wiele wysiłku wkładamy w jego utrzymanie.
Zwierzęta nie występują jednak w tej analizie wyłącznie jako bierne ofiary. Ich opór wpływa na sposób organizowania ludzkich instytucji i rozwój metod sprawowania nad nimi kontroli. Techniki tresury, systemy nadzoru czy metody zarządzania populacjami powstają i są doskonalone między innymi dlatego, że zwierzęta nie podporządkowują się ludziom bez reszty. Whitehall odwraca tym samym utartą perspektywę: ludzka dominacja nie jest stanem naturalnym ani raz na zawsze ustanowionym porządkiem. Jej utrzymanie wymaga nieustannego tłumienia zwierzęcego sprzeciwu.
Zwierzęta walczą również na ekranie
Ważną częścią rozważań Whitehalla jest kino. Autor interesuje się nie tylko rzeczywistymi przypadkami oporu, lecz również sposobami przedstawiania zwierząt w kulturze.
W filmach zwierzęta wielokrotnie stają się przeciwnikami ludzi, buntownikami albo istotami wymykającymi się spod kontroli. Whitehall przywołuje między innymi „King Konga”, „Szczęki”, „Białego Boga” i „Wojnę o planetę małp”. Każda z tych historii na swój sposób ujawnia ludzkie lęki związane z utratą władzy nad innymi gatunkami.
Takie opowieści mogą oczywiście utrwalać stereotypy. Zwierzęta bywają w nich przedstawiane jako potwory, bezmyślni agresorzy lub przeciwnie, jako niemal ludzkie postacie walczące o sprawiedliwość. W obu przypadkach ich zachowania zostają przefiltrowane przez nasze wyobrażenia.
Nie oznacza to jednak, że filmowe przedstawienia są pozbawione znaczenia. Mogą podważać przekonanie, że ludzka dominacja jest czymś naturalnym i nieuniknionym. Pozwalają też wyobrazić sobie świat, w którym człowiek przestaje być jedynym podmiotem zdolnym do działania i przeciwstawiania się innym.
Szczególne miejsce zajmuje w artykule „Koń turyński” Béli Tarra i Ágnes Hranitzky, nawiązujący do historii konia, którego cierpienie miało głęboko poruszyć Friedricha Nietzschego. Odmowa dalszej pracy przez zwierzę staje się tu czymś więcej niż pojedynczym zachowaniem. Jest zapowiedzią rozpadu świata opartego na określonym porządku i podporządkowaniu.
Whitehall pokazuje, że zwierzęcy opór nie znika nawet wtedy, gdy zwierzęta zostają usunięte z centrum opowieści. Powraca w obrazach, symbolach i historiach, za pomocą których ludzie próbują zrozumieć własne miejsce w świecie.
Zwierzęta nie potrzebują naszego pozwolenia
Jednym z najważniejszych wniosków Whitehalla jest zakwestionowanie przekonania, że zwierzęta muszą zostać dopuszczone do ludzkiej wspólnoty politycznej, aby ich działania zyskały znaczenie.
W wielu koncepcjach praw zwierząt punktem wyjścia pozostaje pytanie, jakie cechy lub zdolności uzasadniają przyznanie im określonego statusu. Czy potrafią cierpieć? Czy są świadome? Czy mają własne interesy? Czy mogą uczestniczyć w relacjach społecznych?
Whitehall proponuje zmianę sposobu myślenia. Zamiast zastanawiać się, czy zwierzęta zasługują na uznanie według ustalonych przez nas kryteriów, powinniśmy dostrzec sprawczość, którą już posiadają.
„(…) są już istotami politycznymi, ponieważ stawiają opór; nie muszą cierpieć, by się liczyć”.
W tej perspektywie nie muszą one upodabniać się do ludzi, wykazywać ludzką racjonalnością ani wyrażać sprzeciwu w sposób, który uznamy za wystarczająco przekonujący.
Co więcej, próby włączania zwierząt do istniejącego porządku politycznego mogą pozostawiać nienaruszone podstawowe założenie: że to człowiek decyduje, komu i na jakich warunkach przysługuje prawo do samostanowienia.
Whitehall idzie dalej. Pyta nie tylko o to, jak zmienić pozycję zwierząt w ludzkim świecie, lecz również o to, czy świat zbudowany na przekonaniu o naszej nadrzędności nie wymaga znacznie głębszej zmiany.
To zasadnicza różnica. Nie chodzi o znalezienie zwierzętom miejsca w systemie, którego reguły nadal będziemy ustalać wyłącznie my. Chodzi o uznanie, że inne istoty nie potrzebują naszego pozwolenia, aby żyć na własnych zasadach.
Aby zakończyć wojnę, ludzie muszą ją przegrać
W zakończeniu artykułu Whitehall stawia radykalną tezę: jeśli chcemy zakończyć wojnę prowadzoną przeciwko innym formom życia, musimy zrezygnować z przekonania, że świat należy do nas. Nie wystarczy ograniczyć najbardziej brutalnych praktyk ani poprawić warunków, w jakich wykorzystujemy zwierzęta. Trzeba zakwestionować samo założenie, że mamy prawo sprawować nad nimi władzę.
Autor pisze w tym kontekście o kapitulacji. Nie oznacza ona jednak pozostawienia zwierząt samym sobie, zwłaszcza tych, których życie i bezpieczeństwo zależą dziś od ludzi. Chodzi o odrzucenie przekonania, że nasze potrzeby i interesy dają nam prawo decydowania o losie innych istot. Nie zwalnia nas to z odpowiedzialności za wyrządzone krzywdy i skutki naszej działalności. Przeciwnie, wymaga zmierzenia się z nimi bez szukania kolejnych usprawiedliwień dla dominacji.
Whitehall odwołuje się również do pojęcia obojętności, choć rozumie ją inaczej, niż mogłoby się wydawać. Nie chodzi o brak troski, odwracanie wzroku od cierpienia czy odmawianie zwierzętom pomocy. Chodzi o uznanie, że nie musimy zajmować centralnego miejsca w ich życiu. Inne istoty mogą istnieć niezależnie od naszych oczekiwań, nie służyć naszym potrzebom i nie potrzebować naszego uznania, by ich życie miało znaczenie.
Trudno wyobrazić sobie taką przyszłość. Przez wieki urządzaliśmy świat przede wszystkim z myślą o sobie, traktując pozostałe gatunki jako zasoby, zagrożenie, własność albo przedmiot troski, której zasady sami ustalamy. Być może jednak nie musimy wiedzieć, jak dokładnie miałby wyglądać świat wolny od ludzkiej dominacji. Na początek wystarczyłoby przyjąć, że nie o wszystkim powinniśmy decydować.
Artykuł Whitehalla nie jest więc tylko opowieścią o zwierzętach, które uciekają z niewoli, buntują się lub bronią przed przemocą. Pokazuje również, jak bardzo przywykliśmy do traktowania ich sprzeciwu jako problemu. Kiedy zwierzę odmawia współpracy, próbuje się uwolnić albo broni własnego życia, najczęściej zastanawiamy się, jak nad nim zapanować, zamiast zapytać, dlaczego znalazło się w sytuacji, z której usiłuje się wydostać.
Zwierzęcy opór nie musi być spektakularny, przypominać ludzkich protestów ani prowadzić do zwycięstwa. Czasem jest ucieczką, czasem odmową, czasem próbą obrony przed kolejnym uderzeniem. Zwierzęta na różne sposoby pokazują, że nie godzą się na wszystko, co im narzucamy. My jednak nauczyliśmy się ich sprzeciw ignorować, bagatelizować lub tłumić.
Może więc pora przestać pytać, czy zwierzęta potrafią przeciwstawiać się przemocy. Robią to przecież każdego dnia. Pytanie brzmi, czy jesteśmy gotowi potraktować ich sprzeciw poważnie. I co musielibyśmy zmienić, gdybyśmy wreszcie to zrobili.
Tekst opracowany na podstawie artykułu naukowego: Whitehall, G. (2023). ‘When They Fight Back’: A Cinematic Archive of Animal Resistance and World Wars. Review of International Studies, 49(2), 278–299.
DOI: https://doi.org/10.1017/S0260210522000468
Artykuł opublikowany na licencji Creative Commons Attribution 4.0 (CC BY 4.0).
Warto przeczytać także:
- Wojna ze zwierzętami
- Marsz Wyzwolenia Zwierząt: Opór zwierząt
- Czarna Owca Pana Kota: To zwierzęta są prawdziwymi bohaterami i bohaterkami [Przemówienie na MWZ 2026]
Wesprzyj naszą pracę
Możesz wesprzeć naszą pracę na kilka sposobów:
- zostając naszym patronem lub naszą patronką w serwisie Patronite
- wspierając nas jednorazową wpłatą w serwisie Suppi
- wysyłając nam darowiznę przelewem bankowym [szczegóły TUTAJ]
- zostając wolontariuszem/wolontariuszką [zgłoszenia poprzez formularz na stronie internetowej]
Źródło: Fundacja "W Imię Zwierząt"
Dodaj informację do portalu ngo.pl!
Czekamy na Twój artykuł, komentarz, wywiad czy relację. Dotrzyj ze swoją informacją do tysięcy osób, które czytają ngo.pl.
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP
-
Dorota Setniewska, ngo.pl