Publicystyka - ngo.pl

Tymczasem dorosły człowiek nie przychodzi na zajęcia jako tabula rasa – czysta, niezapisana karta. Wnosi własną historię, doświadczenia zawodowe i rodzinne, sukcesy, rozczarowania, obawy oraz bardzo konkretny powód, dla którego chce się uczyć. Jeśli edukacja nie uwzględnia tych doświadczeń i potencjału, może być poprawnie zorganizowana, a jednak pozostać nieskuteczna lub niedostępna.

Ofertę edukacyjną dla dorosłych często różnicuje się przede wszystkim ze względu na wiek, wyróżniając młodych dorosłych, osoby w średnim wieku i osoby starsze. Taki podział jest użyteczny, ale nie oddaje różnorodności ich doświadczeń, potrzeb i sytuacji życiowych. Osoby w podobnym wieku mogą znajdować się w zupełnie różnych momentach życia. Jedna rozpoczyna nową pracę, druga opiekuje się bliskim, trzecia wraca do aktywności po chorobie, a czwarta szuka przestrzeni rozwoju po przejściu na emeryturę. Każda z nich inaczej rozumie czas, wysiłek, ryzyko popełnienia błędu i sens uczestnictwa w edukacji.

Dlatego od metryki uczestnika zajęć ważniejsze jest rozpoznanie, co dzieje się obecnie w jego życiu i jak wpływa to na jego gotowość do uczenia się. Uczenie się może wynikać z ciekawości, ale także z konieczności. Może pomagać odzyskać poczucie wpływu, budować relacje, przygotować się do zmiany albo nazwać doświadczenia, które wcześniej pozostawały rozproszone. Dobra edukacja dorosłych nie zakłada jednej motywacji. Uznaje, że motywacje mogą się zmieniać, nakładać na siebie, a czasem dopiero ujawniać w trakcie procesu.

Elastyczność to nie obniżanie wymagań

W praktyce organizatorzy edukacji często oczekują, że to uczestnik dopasuje się do gotowej oferty, czyli do stałych godzin, jednego tempa i określonego sposobu komunikacji. Osoba, która nie może uczestniczyć w zajęciach według tego modelu, bywa uznawana za mało zmotywowaną. To wygodne wyjaśnienie, ale nie zawsze prawdziwe. Barierą może być praca zmianowa, obowiązki opiekuńcze, ograniczona mobilność, zmęczenie cyfrowe, trudność w korzystaniu z technologii albo materiał przygotowany w sposób niedostępny.

Elastyczność nie oznacza rezygnacji z jakości, lecz tworzenie kilku dróg prowadzących do wartościowego celu. Czasem będzie to możliwość udziału stacjonarnego lub online, czasem nagranie z zajęć, krótszy moduł, materiały napisane prostszym językiem albo zadanie pozwalające odwołać się do własnej praktyki. Projektowanie z myślą o osobach korzystających z Polskiego Języka Migowego, osobach z ograniczeniami wzroku czy słuchu oraz uczestnikach o różnych kompetencjach cyfrowych nie jest dodatkiem przeznaczonym dla niewielkiej grupy. Zwykle poprawia warunki uczenia się wszystkich.

Doświadczenie jest zasobem, ale może też ograniczać

Tam, gdzie uczą się dorośli, często podkreśla się wartość doświadczenia. Słusznie, ponieważ pozwala ono łączyć nowe treści z konkretnymi sytuacjami, porównywać perspektywy i nadawać wiedzy osobiste znaczenie. Nie należy jednak idealizować doświadczenia. Utrwalone sposoby działania mogą utrudniać zmianę, wcześniejsze niepowodzenia mogą osłabiać gotowość do zabierania głosu, a negatywne wspomnienia z czasów szkolnych – wywoływać lęk przed oceną.

Rolą osoby prowadzącej nie jest więc jedynie przekazanie wiedzy, lecz stworzenie bezpiecznych warunków do wspólnego namysłu nad nią. Osoba dorosła powinna mieć przestrzeń do zadawania pytań, wyrażania wątpliwości i przedstawiania własnego punktu widzenia. Potrzebuje także informacji, po co wykonuje określone zadanie i jak może wykorzystać jego rezultat. Gdy sens jest niewidoczny, nawet najatrakcyjniejsze metody pracy stają się pustym zabiegiem. Gdy sens zostaje wspólnie rozpoznany, uczenie się może prowadzić nie tylko do zdobycia umiejętności, ale również do zmiany sposobu widzenia siebie.

Ważna zmiana dotyczy relacji. Nadal zbyt wiele działań projektuje się dla dorosłych bez ich udziału. Organizatorzy diagnozują potrzeby, przygotowują program i dopiero na końcu pytają odbiorców, czy oferta im odpowiada. Tymczasem uczestnicy mogą być współtwórcami: wskazywać istotne problemy, oceniać dostępność materiałów i proponować sposoby wykorzystania rezultatów. Nie oznacza to, że prowadzący rezygnuje z wiedzy eksperckiej. Przeciwnie, wykorzystuje ją odpowiedzialniej, konfrontując założenia z wiedzą płynącą z życia osób uczestniczących.

Taki model wymaga również innego rozumienia sukcesu. Frekwencja, liczba certyfikatów czy ukończonych modułów są ważne, ale nie pokazują wszystkiego. Dla jednej osoby sukcesem będzie awans, dla innej samodzielne skorzystanie z usługi cyfrowej, nawiązanie relacji, powrót do aktywności albo odwaga, by zabrać głos. Ewaluacja powinna więc pytać nie tylko, czego uczestnicy się nauczyli, lecz także co dzięki temu mogą zrobić, co się dla nich zmieniło i czego nadal potrzebują.

Uczenie się zaczyna się od uważności

Jeśli potraktujemy życie jako przestrzeń uczenia się, przestaniemy szukać jednego modelu dobrego dla wszystkich. Zamiast dopasowywać ludzi do programu, zaczniemy tworzyć rozwiązania edukacyjne odpowiadające na różne biografie. Potrzebujemy mniej założeń na temat tego, co powinien umieć młody dorosły, osoba aktywna zawodowo czy osoba starsza, a więcej uważnego słuchania. Najważniejsze pytanie brzmi więc: jak stworzyć warunki, w których konkretna osoba będzie mogła się rozwijać?

Do pogłębienia tej rozmowy zapraszamy podczas XI Forum Edukacji Dorosłych, które odbędzie się w dniach 17-18 listopada 2026 roku. W panelu poświęconym uczeniu się na różnych etapach życia wspólnie zastanowimy się nad tym, jak tworzyć edukację odpowiadającą na różnorodne potrzeby, doświadczenia i biografie dorosłych.

W programie wydarzenia, organizowanego przez Krajowe Biuro EPALE, które odpowiedzialnego za rozwijanie polskiej wersji językowej platformy EPALE (https://epale.ec.europa.eu/pl), które działa w ramach Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji (FRSE), znajdą się wykłady, panele dyskusyjne i praktyczne warsztaty. Motywem przewodnim tegorocznego Forum będą społeczności uczące się. Uczestnicy i uczestniczki będą mogli zastanowić się, jak projektować przestrzenie odpowiadające na rzeczywiste potrzeby osób dorosłych, rozwijać współpracę między organizacjami edukacyjnymi, społecznymi oraz instytucjami kultury, a także, jak wykorzystywać lokalne zasoby do wspierania uczenia się przez całe życie.

W Forum można uczestniczyć stacjonarnie w Warszawie lub poprzez interaktywną transmisję online, a udział jest bezpłatny. Szczegółowy program wydarzenia i link do rejestracji można znaleźć na platformie: https://epale.ec.europa.eu/pl/blog/zapraszamy-na-xi-forum-edukacji-doroslych.

Samo wydarzenie jest jednak tylko jednym z miejsc debaty. Najważniejsze, aby pytanie o biografię, dostępność i sprawczość dorosłych towarzyszyło nam codziennie, wszędzie tam, gdzie tworzymy edukację razem z ludźmi, a nie wyłącznie dla nich.

dr hab. Dorota Gierszewski – andragog, wykładowca akademicki, badaczka, trenerka, organizatorka społecznościowa. Profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz dyrektorka Jagiellońskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku. Zajmuje się problematyką nieformalnej edukacji dorosłych, obywatelskości, migracji oraz międzykulturowości. Ambasadorka EPALE.