Publicystyka - ngo.pl

W Szkole Krytycznego Myślenia ADDTRUTH na co dzień uczymy, jak dekonstruować fake newsy, rozpoznawać manipulację i oddzielać fakty od opinii. Najczęściej na warsztat bierzemy przykłady z biznesu, reklam czy wielkiej polityki. Co jednak zrobić, gdy mechanizm dezinformacji uderzy bezpośrednio w Twój projekt edukacyjny?

🎧 Posłuchaj tego artykułu na Spotify klikając TUTAJ (zwróć uwagę, że wersja audio to swobodna interpretacja wygenerowana przez narzędzia AI - pełne, autorskie stanowisko znajdziesz w poniższym tekście).

Gdy na przygotowanie wymiany młodzieżowej poświęcasz setki roboczogodzin, rozbudowujesz metodologię, dbasz o każdy detal logistyczny, a w oficjalnych raportach dla Unii Europejskiej czytasz, że warunki, które zapewniłeś są praktycznie tożsame do tych w syberyjskim gułagu? Oczywiście, nikt z uczestników nie wpisał w oficjalnej ankiecie unijnej słowa "gułag" - to jedynie publicystyczna metafora ujęta w tytule - jednakże użyto równie skrajnych sformułowań - takich jak "ciągła hipotermia", "zakwaterowanie całkowicie niezdatne do zamieszkania" czy sugerowanie skrajnego niedożywienia - które wykreowały w oczach instytucji oceniającej obraz istnego obozu przetrwania. 

Przed wami studium przypadku, które zmusza do zadania najważniejszego pytania w zarządzaniu projektami, czyli jak reagować, gdy gigantyczny wysiłek organizatora zderza się ze skrajnie nieadekwatną, a zarazem zapisaną w unijnym systemie narracją? 

Zacznijmy od sedna problemu. Włoski programista Alberto Brandolini sformułował słynne „Prawo asymetrii bzdury”. Głosi ono, że “ilość energii potrzebna do obalenia bzdury jest o rząd wielkości większa niż energia potrzebna do jej wyprodukowania”. Ktoś potrzebuje zaledwie trzydziestu sekund, aby wpisać w ewaluacyjny formularz EU Survey, że zakwaterowanie było „całkowicie niezdatne do zamieszkania”, jedzenie spowodowało u niego „utratę 5 kilogramów wagi", a on sam znajdował się w „stanie ciągłej hipotermii” i łamano jego „podstawowe prawa”. Zbudowanie tej dramatycznej wizji nic nie kosztuje. Jej obalenie wymaga od organizatora dziesiątek godzin poświęconych na kompletowanie faktur, analizowanie codziennych ankiet, udowadnianie procedur BHP, czy analizę gigabajtów zdjęć. Czujesz uzasadnioną bezsilność i frustrację, bo wiesz, jak realnie wyglądał projekt. Jak zatem walczyć z asymetrią Brandoliniego? Odpowiedź brzmi - niech prawda obroni się sama poprzez fakty.

Zanim przeanalizujemy oskarżenia, musimy nakreślić obiektywny baseline naszego projektu Erasmus+. To nie jest lista przechwałek - to materialny zapis standardów i środków, które zainwestowaliśmy w komfort uczestników. Zapewniliśmy wygodny, bezpośredni transport praktycznie nowym Mercedesem o wartości kilkuset tysięcy złotych. Uczestnicy otrzymali na wyłączność 9-hektarowy zabytkowy park, zostali zakwaterowani w kameralnych domkach (od 1 do max. 4 osób), wyposażonych w czyste, prywatne łazienki z nowoczesnymi kabinami z hydromasażem. Na łóżkach czekały pakiety startowe rodem z korporacyjnych wyjazdów tj. koszulki, notesy, zabawki sensoryczne, personalizowane kubki oraz - z myślą o najwyższym neurokomforcie i jakości snu - profesjonalne zatyczki do uszu marki 3M. 

Z uwagi na chłodniejsze, wrześniowe noce i obostrzenia przeciwpożarowe wykluczające dogrzewanie drewnianych obiektów farelkami, wydaliśmy grupie niemal 140 (dla 35 osób!) grubych koców i kołder (powleczonych fabrycznie nową pościelą). Catering dostarczał gigantyczne ilości jedzenia - od domowych dwudaniowych obiadów po długie stoły bufetowe na śniadanie i kolację. Na podwieczorek serwowane były dodatkowo owoce. Sam zapas słodyczy na przerwy kawowe ważył ponad 50 kg (co dawało bagatela 1000 kcal dziennie na uczestnika w samych przekąskach) - łącznie 6 posiłków dziennie. Zderzenie tych faktów z narracją o „łamaniu podstawowych praw” rodzi naturalne pytanie - dlaczego fakty ustąpiły miejsca tak skrajnym ocenom? 

W dezinformacji punktem zapalnym rzadko bywa sam obiektywny problem. Doświadczenie w pracy z grupami pokazuje, że dynamika relacji bywa złożona – często zderzenie indywidualnych przyzwyczajeń z realiami wyjazdu grupowego lub nawet drobny, subiektywny dyskomfort uruchamiają u części osób mechanizm obronny. Kluczową rolę odgrywa tu zjawisko dysonansu poznawczego. Kiedy uczestnik odczuwa frustrację (wynikającą choćby z konieczności adaptacji do specyfiki miejsca), potrzebuje ją przed samym sobą - i przed instytucją - wiarygodnie uzasadnić. Zwykłe stwierdzenie, że „w nocy było chłodno” nie legitymizuje wstawienia najniższej noty całemu projektowi. Aby zredukować ten dysonans i nadać wagę swoim emocjom, uczestnik podświadomie musi wyolbrzymić problem i zdewaluować cały wyjazd. Stąd bierze się nagła fala skrajnych, przerysowanych zarzutów, które służą zracjonalizowaniu własnego niezadowolenia. W takich sytuacjach ewaluacja przestaje być obiektywnym narzędziem pomiaru, a staje się formą weta. Przyjrzyjmy się, jak w mikroskali tworzy się taka uogólniona narracja i jak ją merytorycznie rozbroić.

Wyobraźmy sobie uczestnika, który w ramach wymiany młodzieżowej (gdzie unijny budżet na osobę wynosi raptem 51 EUR za dobę) otrzymuje na wyłączność prywatny domek z własną łazienką z prysznicem z hydromasażem. Przestrzeń do integracji znajduje się setki metrów dalej w innej części 9-hektarowego parku, a na jego szafce nocnej leżą profesjonalne zatyczki do uszu zapewnione przez organizatora. Mimo to, w wewnętrznej ankiecie ewaluacyjnej zgłasza on dyskomfort, twierdząc, że ściany domku były na tyle cienkie, że słychać było rozmowy na zewnątrz, co uniemożliwiało właściwy odpoczynek. Zestawienie tych zmiennych wystarczy, by obnażyć nieadekwatność oceny, ale prawdziwe przeskalowanie dzieje się krok dalej. Skarga na "cienkie ściany" w prywatnym domku mogłaby w raporcie dla Komisji Europejskiej zabrzmieć nieproporcjonalnie do wagi samego dokumentu. Zamiast tego dochodzi do uogólnienia - przepakowania tego detalu w systemowy zarzut o „brak dbałości o dobrostan” i zaznaczenia najniższej oceny zakwaterowania w oficjalnej ankiecie EU survey. Zadaniem organizatora w Raporcie Końcowym nie jest przekonywanie agencji narodowej, że ściany były grube. Zadaniem organizatora jest zderzenie pierwotnego powodu dyskomfortu z ostatecznym oskarżeniem, by ukazać instytucji finansującej proces przeskalowania problemu - jak jednostkowy, subiektywny dyskomfort przeistacza się w systemowy zarzut.

W oficjalnym raporcie pojawia się dramatyczne oskarżenie o "uwięzienie w ciągłej hipotermii" i "ekstremalne mrozy". Naturalnym odruchem organizatora jest chęć desperackiego tłumaczenia się z warunków atmosferycznych i procedur pożarowych. To błąd, który zamyka nas w ramach ciągłego bronienia się. Zamiast tego, warto zastosować test dekontekstualizacji. Zestaw dramatyczne sformułowanie ze zdjęciami z tego samego wyjazdu. Ktoś raportuje o byciu ofiarą ciągłych mrozów? Uzupełniasz dokumentację wewnętrzną o zdjęcie, na którym uczestnicy w tym samym czasie siedzą w krótkich spodenkach i sandałach, a w czasie wolnym beztrosko opalają się bez koszulek na komfortowych bean bagach zapewnionych przez organizatora w wydzielonej strefie relaksu. Zdjęcia w szortach w środku słonecznego dnia nie dowodzą oczywiście, że wrześniowe noce w letniskowych domkach były upalne - wieczorne obniżenie temperatury jest obiektywnym faktem. Dowodzą jednak czegoś o wiele ważniejszego - obnażają skrajne przeskalowanie opisu. Użycie klinicznego terminu „ciągła hipotermia” do opisania nocnego dyskomfortu termicznego, w sytuacji, gdy za dnia grupa spędzała czas letnio ubrana, ujawnia drastyczną nieproporcjonalność tego oskarżenia. Obraz nie neguje faktu, że mogło być chłodno, ale weryfikuje proporcje zarzutu, pokazując, że słowo „ciągła” było ogromną hiperbolą.

„Schudłem 5 kilogramów w ciągu tygodnia przez bardzo złe jedzenie…”. Medycznie i biologicznie, utrata 5 kilogramów tkanki w ciągu zaledwie 7 dni u zdrowej osoby jest fizjologicznie skrajnie mało prawdopodobna (wymagałaby deficytu ok. 35 000 kcal). Twoja odpowiedź nie powinna jednak brzmieć po prostu - „To nieprawda”. Twoją odpowiedzią jest fotografia gigantycznych porcji, głębokich talerzy pełnych domowej zupy oraz kadr na stół bufetowy uginający się od wędlin, serów i świeżych warzyw. Nie musisz mieć oczywiście archiwum każdego wydanego talerza - żaden organizator nie powinien być zobowiązany do fotografowania każdego posiłku. Brakującą lukę wizualną wypełniają za to niepodważalne dokumenty księgowe, czyli faktury. To one czarno na białym udowadniają tonaż i wartość zapewnionego cateringu. Zestawienie obiektywnej, biologicznej niemożliwości schudnięcia 5 kg z dowodami fotograficznymi oraz twardymi danymi z faktur, bezlitośnie weryfikuje skalę ewaluacyjnej hiperboli.

Kiedy w grupie pojawiają się wielkie słowa tj. "znęcanie się" czy "łamanie praw", organizatorzy często wpadają w panikę, sięgając po prawników i żądając sprostowań pod groźbą procesów. W starciu z przeskalowanymi, bardzo emocjonalnymi ocenami, agresja i straszenie paragrafami odnoszą skutek odwrotny do zamierzonego. 

Projekt Erasmus+ zorganizowany przez Fundację ADDTRUTH zakończył się sukcesem merytorycznym i organizacyjnym. Wszyscy ukończyli program, nikt nie wyjechał wcześniej, certyfikaty Youthpass zostały wydane. My jednak wyszliśmy z niego z potężną lekcją - prawo Brandoliniego jest dla organizatorów bezlitosne, ale ostatecznie prawda - pod warunkiem, że jest na bieżąco, precyzyjnie dokumentowana dla instytucji audytujących - ma szansę obronić się w starciu z dezinformacją. Gdy ktoś kreuje opowieść o obozie przetrwania w środku lata, Twoim zadaniem nie jest płacz nad surowością oceny. Twoim zadaniem jest analityczne zestawienie nieadekwatnych sformułowań uczestnika z dowodami wykazującymi standardy i kontekst projektu. W zarządzaniu projektami edukacyjnymi wygrywa nie ten, kto głośniej wykrzyczy swoją subiektywną krzywdę, lecz ten, kto potrafi udokumentować realia i skutecznie oddzielić fakty od wyolbrzymionych opinii.

Czy z powyższej analizy wynika, że naszą jedyną refleksją po projekcie jest stwierdzenie, że „grupa nie doceniła naszych starań”? Krytyczne myślenie wymaga odrzucenia takiej optyki. Warto podkreślić, że większość uczestników oceniła warunki wyjazdu bardzo pozytywnie, a skrajne zastrzeżenia dotyczyły mniejszości. Co więcej, logistyka i procesy informacyjne działały prawidłowo - po sygnałach o chłodnych nocach organizator jeszcze tego samego dnia dostarczył uczestnikom dodatkowe grube koce. Mimo tego, w ankiecie końcowej pojawiły się sformułowania o „ciągłej hipotermii” czy „utracie 5 kilogramów w tydzień” - nieproporcjonalne do sytuacji i niezgodne z dokumentacją oraz fizjologią. Intencje mają tu znaczenie i nie wykluczamy, że za częścią z tych sformułowań stało instrumentalne wykorzystanie ankiety, a nie szczere rozczarowanie warunkami. 

Nie musimy jednak tego ostatecznie rozstrzygać - w obronie projektu liczy się wyłącznie to, czy potrafimy zestawić te oceny z twardymi faktami. Zrozumieliśmy, że kluczową lekcją z tej sytuacji jest zderzenie z systemową asymetrią wysiłku, którą tak trafnie opisuje Prawo Brandoliniego. Wpisanie do anonimowego formularza skrajnie przerysowanego zarzutu zajmuje chwilę i nie wymaga przedstawienia dowodów. Z kolei organizator, aby przywrócić faktom właściwe proporcje, musi poświęcić dziesiątki godzin na zebranie dokumentacji. 

W Fundacji ADDTRUTH od początku naszej działalności pracujemy nad tym, by młodzi ludzie budowali w sobie realną sprawczość. Wierzymy jednak, że fundamentem edukacji obywatelskiej jest zasada, iż sprawczość nierozerwalnie wiąże się z odpowiedzialnością. Podobnie jak w dojrzałym państwie prawa wolność słowa nie oznacza przyzwolenia na bezpodstawne oczernianie, tak w projektach edukacyjnych ewaluacja nie powinna uczyć dezynwoltury wobec faktów. Kiedy system pozwala na formułowanie najcięższych, hiperbolicznych zarzutów bez wymogu ich merytorycznego uzasadnienia, tworzy przestrzeń sprzyjającą bezkosztowej dezinformacji i manipulacji faktami. 

Absolutnie nie postulujemy zniesienia anonimowości - jest ona kluczowa dla szczerej i bezpiecznej krytyki. Uważamy jednak, że systemy ewaluacyjne powinny uwzględniać psychologię i mechanizmy obronne oceniających. Formularz powinien opierać się na architekturze „lejka”, który drąży każdą negatywną kwestię centymetr po centymetrze. Zamiast zostawiać otwarte pole na jedno, ogólnikowe i skrajne uderzenie, system powinien wymuszać doprecyzowanie. Przykładowo, jeśli uczestnik radykalnie nisko ocenia wyżywienie, lejek ewaluacyjny nie powinien pozwalać na poprzestanie na haśle „głodowaliśmy”. Powinien prowadzić przez kolejne, zagnieżdżone pytania doprecyzowujące. Taka struktura zmusza do zejścia z poziomu emocjonalnego uniesienia na poziom weryfikowalnych konkretów. Nie tylko równoważyłoby to asymetrię wysiłku, ale przede wszystkim uczyłoby młodych ludzi odpowiedzialności za własne sądy i rzetelności w argumentacji. 

Do czasu wypracowania takich mechanizmów, w nowoczesnym zarządzaniu projektami sprawna logistyka to za mało. Koordynator musi potrafić budować „tarczę dowodową” - rzetelną dokumentację i systematycznie zestawiać z nią ewaluację. 

W Szkole Krytycznego Myślenia ADDTRUTH na co dzień uczymy oddzielania faktów od opinii. Ten projekt pokazał nam, że ostatecznym testem dla organizatora jest moment, w którym potrafi on wziąć do ręki nieproporcjonalną ankietę i - z chłodnym, analitycznym dystansem - zestawić ją z dokumentacją w merytorycznym raporcie dla instytucji finansującej. 

Zapraszamy na stronę addtruth.pl - znajdziecie tam bezpłatne, sprawdzone narzędzia do nauki krytycznego myślenia, które wypracowaliśmy na potrzeby projektów finansowanych z funduszy Unii Europejskiej.

Przytoczone w tekście sformułowania stanowią spójną logicznie parafrazę, mającą na celu pełną ochronę prywatności uczestników. Artykuł ma charakter wyłącznie analityczno-edukacyjny.

Publikacja opiera się na doświadczeniach z projektu sfinansowanego ze środków Unii Europejskiej. Wyrażone poglądy i opinie są jedynie opiniami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy i opinie Unii Europejskiej lub Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji. Unia Europejska ani Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji nie ponoszą za nie odpowiedzialności.