Publicystyka - ngo.pl

Do 8 września sądy zarejestrowały w tym roku 2 916 fundacji. Jeśli tempo z pierwszych ośmiu miesięcy się utrzyma, rok zamknie się wynikiem ponad czterech tysięcy — takiej liczby w KRS jeszcze nie było. Dla porównania: w 2025 r. przybyło ich 3 569, a w dołku z 2018 r. — 2 130.

Rośnie też jednak druga strona tego rachunku. W 2015 r. z rejestru zniknęło 209 fundacji, w 2025 r. — już 810. Inaczej mówiąc: dekadę temu na jedną wykreśloną fundację przypadało czternaście nowych, dziś nieco ponad cztery. Od początku istnienia KRS wykreślono ich łącznie 7 878. Część to zwykłe zakończenie działalności po wykonaniu celu. Ale spora część to wykreślenia z urzędu — od 2015 r. sąd może rozwiązać bez likwidacji podmiot, który faktycznie nie działa: nie składa sprawozdań, nie ma organów, nie odbiera korespondencji. Fundacje zakładane „na projekt" albo pod jedno przedsięwzięcie kończą właśnie tak.

W 2015 r. zarejestrowano 3 728 stowarzyszeń. W 2020 r. — 1 534. Zeszły rok przyniósł lekkie odbicie (1 846), tegoroczne tempo jest zbliżone. To o tyle ciekawe, że w 2016 r. ustawodawca obniżył próg wejścia: do założenia stowarzyszenia rejestrowego wystarczy od tamtej pory siedmiu członków zamiast piętnastu. Ułatwienie nie zatrzymało spadku.

Wykreśleń jest za to stabilnie około tysiąca rocznie (1 026 w 2025 r.). Bilans wciąż wychodzi na plus, ale coraz mniejszy: w 2015 r. sektor stowarzyszeń rejestrowych urósł netto o przeszło trzy tysiące organizacji, w 2020 r. — o trzysta trzydzieści. Dziesięciokrotna różnica.

Dokąd odpłynęła ta energia? Częściowo poza KRS — do stowarzyszeń zwykłych, które od 2016 r. mają zdolność prawną, a rejestruje się je w prostej ewidencji starosty, w trzy osoby i bez sądu. A częściowo do fundacji.

Różnica jest praktyczna. Fundację może powołać jedna osoba — wystarczy akt notarialny, a wniosek do rejestru da się złożyć elektronicznie przez Portal Rejestrów Sądowych. Stowarzyszenie rejestrowe to siedmiu członków, walne zebranie, zarząd, komisja rewizyjna i całe życie organizacyjne, które trzeba potem naprawdę prowadzić. Dla inicjatywy jednej osoby, rodziny czy firmy fundacja jest po prostu krótszą drogą — stąd fala fundacji korporacyjnych i lokalnych „fundacji jednego celu". (Fundacje rodzinne, wprowadzone w 2023 r., to osobny rejestr i osobna historia — w tych liczbach ich nie ma.)

Ta łatwość ma swoją cenę. Stowarzyszenie z kilkudziesięcioma członkami trudniej umiera, bo zawsze znajdzie się ktoś, kto zwoła walne. Fundacja bez społecznej bazy, oparta na energii jednego fundatora, znika razem z tą energią. Rosnąca liczba wykreśleń fundacji to lustrzane odbicie rekordowych rejestracji — im niższy próg wejścia, tym niższy próg wyjścia.

Skoro coraz większa część sektora to organizacje młode i jednoosobowe w sensie decyzyjnym, historia rejestrowa staje się dla oceniających tak samo ważna jak dla kontrahentów w biznesie. Kiedy organizacja powstała, czy wymieniał się zarząd, czy składa sprawozdania, czy nie figuruje w rejestrze z wnioskiem o wykreślenie — wszystko to w KRS widać od 2001 r., tyle że w rozproszeniu, po kolejnych odpisach. Serwisy agregujące (np. tropia.pl) składają tę historię w jedną oś czasu, razem z osobami zasiadającymi w organach. Dla grantodawcy to dziesięć minut pracy zamiast popołudnia z odpisami PDF.

Trzeci sektor się nie zwija — rośnie. Zmienia się jego kształt: mniej wieloosobowych, obliczonych na dekady stowarzyszeń, więcej lekkich, szybkich i równie szybko gasnących fundacji. To nie jest ani dobra, ani zła wiadomość. To zmiana, którą po prostu trzeba widzieć w danych, zanim podpisze się umowę o grant.