Publicystyka - ngo.pl

Regulamin II edycji programu "Moc odpowiedzialności" wśród uprawnionych organizacji pozarządowych wymienia stowarzyszenia i fundacje zarejestrowane w KRS od co najmniej dwóch lat, działające w obszarze edukacji. W definicji wnioskodawcy wymaga osobowości prawnej. Stowarzyszenia zwykłe tych warunków nie spełniają.

Skutek jest zasadniczy: nawet doświadczenie zespołu, dobry projekt i udokumentowane wcześniejsze działania nie otwierają im drogi do samodzielnego udziału w tym naborze. Bariera pojawia się przed oceną wartości przedsięwzięcia. Nie opisujemy tu przegranego wniosku konkretnej organizacji. Przedmiotem naszej interwencji jest samo kryterium dostępu.

15 września 2026 r. redakcja "Lokalni Niezwyciężeni - Forum Środowiska Wolontariackiego" skierowała zapytanie prasowe dotyczące wykluczania stowarzyszeń zwykłych z konkursów, wskazując program "Moc odpowiedzialności". Odpowiedź z 26 października podpisała Magdalena Gołębiowska, koordynatorka programowa Fundacji ORLEN.

Fundacja napisała: "Sam fakt ograniczenia kręgu uprawnionych wnioskodawców do określonych kategorii podmiotów nie stanowi dyskryminacji". Dodała, że ma prawo kształtować zasady programów w sposób uznawany przez siebie za najwłaściwszy dla realizacji celów statutowych oraz że nie istnieje obowiązek obejmowania każdego programu wszystkimi kategoriami organizacji pozarządowych.

To stanowisko trzeba przedstawić uczciwie. Samo zróżnicowanie dostępu do programu nie przesądza jeszcze o bezprawnej dyskryminacji. Fundacja nie musi finansować każdej organizacji ani otwierać każdego naboru na wszystkie możliwe podmioty. Z tych ogólnych zasad nie wynika jednak odpowiedź na nasze konkretne pytanie: dlaczego właśnie stowarzyszenia zwykłe zostały wyłączone?

W otrzymanym piśmie nie wskazano szczególnego ryzyka, przeszkody organizacyjnej ani warunku finansowania, który uzasadniałby taką decyzję. Nie przedstawiono również analizy łączącej formę prawną wykluczonych organizacji z celami programu. Ogólne odesłanie do regulaminów opisuje miejsce zapisania ograniczenia. Nie wyjaśnia jego potrzeby.

Prawo o stowarzyszeniach rozróżnia osobowość prawną i zdolność prawną. Stowarzyszenie zwykłe nie ma tej pierwszej, ale art. 40 ust. 1a pozwala mu we własnym imieniu nabywać prawa, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywanym. Art. 42 ust. 2 przewiduje finansowanie między innymi z darowizn, a ust. 3 dopuszcza otrzymywanie dotacji na zasadach określonych w odrębnych przepisach.

Także art. 3 ust. 2 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie obejmuje definicją organizacji pozarządowej jednostki bez osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, przy spełnieniu pozostałych ustawowych warunków. Brak wpisu do KRS nie oznacza więc pozostawania poza sektorem pozarządowym.

Istnieją różnice dotyczące reprezentacji i odpowiedzialności. Przy czynnościach przekraczających zwykły zarząd potrzebne są zgoda wszystkich członków i odpowiednie pełnomocnictwo. Ustawa przewiduje również odpowiedzialność członków po bezskutecznej egzekucji z majątku stowarzyszenia. Te zasady trzeba uwzględnić przy umowie. Nie tworzą one generalnego zakazu przyjmowania darowizn.

To szczególnie istotne, ponieważ regulamin "Mocy odpowiedzialności" określa grant jako celową darowiznę pieniężną. Ustawowa zdolność do jej przyjęcia nie gwarantuje miejsca w każdym konkursie, ale podważałaby ewentualne twierdzenie, że ta forma organizacji z zasady nie może otrzymywać takiego wsparcia. Fundacja w swojej odpowiedzi takiego zakazu zresztą nie wskazała.

Fundacja powołuje się na cele statutowe. Sprawdziliśmy więc statut udostępniony na jej oficjalnej stronie.

W § 10 pkt 17 wymieniono wspieranie organizacji pozarządowych i innych wskazanych ustawowo podmiotów, także finansowo, w obszarach określonych w poprzednich punktach. Obejmują one między innymi rozwój społeczności lokalnych, edukację oraz wolontariat. Z kolei § 11 pkt 2 i 3 przewiduje wsparcie działań, podmiotów i organizacji realizujących cele zgodne z celami Fundacji. Punkt 8 mówi o współpracy z organizacjami pozarządowymi.

Przywołane postanowienia nie nakazują ograniczania pomocy do organizacji wpisanych do KRS. Nie dają też każdej organizacji roszczenia o pieniądze. Wniosek jest węższy, ale ważny: na ich podstawie nie można przedstawiać wykluczenia stowarzyszeń zwykłych jako koniecznego skutku statutu.

Nie stwierdzamy na tej podstawie formalnej sprzeczności regulaminu ze statutem. Pytamy o uzasadnienie wyboru dokonanego w granicach ogólnie określonej misji. Skoro Fundacja wskazuje własne cele jako podstawę ograniczenia, powinna wyjaśnić, jak wyłączenie tej grupy pomaga je osiągać. Takiego powiązania w odpowiedzi nie przedstawiono.

"Moc odpowiedzialności" ma rozwijać sprawczość obywatelską i odporność cyfrową dzieci oraz młodzieży. W tym kontekście wyłączenie jednej z ustawowych form zrzeszania się obywateli wymaga szczególnie przekonującego uzasadnienia.

Można przecież oceniać doświadczenie, kompetencje zespołu, sposób reprezentacji, możliwości rozliczenia środków i zabezpieczenie wykonania umowy. Sam numer KRS nie zastępuje takiej oceny. Nie dowodzi automatycznie, że projekt będzie lepszy, a jego realizacja bardziej odpowiedzialna.

Jeżeli Fundacja uważa, że różnice prawne uniemożliwiają zastosowanie takich rozwiązań wobec stowarzyszeń zwykłych, warto przedstawić konkretne argumenty. Dopiero wtedy można dyskutować o ich wadze i o możliwych zabezpieczeniach. Obecna odpowiedź takiej dyskusji nie umożliwia, ponieważ zatrzymuje się na deklaracji samodzielności organizatora.

W naszym zapytaniu pojawiło się stwierdzenie, że Fundacja ORLEN nie jest fundacją prywatną. Fundacja odpowiedziała, że określenie to nie jest pojęciem normatywnym w polskim prawie.
Prawna ocena wymaga większej precyzji niż ten skrót użyty w pytaniu. Fundacja jest odrębną osobą prawną. Według opublikowanej struktury akcjonariatu ORLEN S.A. Skarb Państwa posiada 49,90 proc. akcji i głosów. Sam ten związek nie pozwala uznać wszystkich wydatków Fundacji za środki publiczne ani automatycznie stosować do jej konkursów zasad udzielania dotacji przez administrację.

Nie przesądza to jednak o zasadności przyjętego ograniczenia. Powiązanie z tak dużą spółką z udziałem Skarbu Państwa uzasadnia, w naszej ocenie, wysokie oczekiwania wobec przejrzystości działalności społecznej. Dyskusja o nazwie kategorii fundacji nie zastępuje informacji o rzeczywistych powodach wykluczenia części organizacji.

Chronologia jest konkretna. Zapytanie wysłano 15 września. Termin składania wniosków upłynął 9 października 2026 r. o godz. 23.59. Odpowiedź nosi datę 26 października. To 41 dni po pytaniu i 17 dni po zakończeniu naboru.

Nie przypisujemy Fundacji zamiaru opóźniania odpowiedzi. Sam kalendarz nie rozstrzyga również, czy naruszono konkretny termin ustawowy. Pokazuje jednak komunikacyjny problem: odpowiedź na pytanie o dostęp do trwającego programu dotarła wtedy, gdy nabór był już zamknięty.

Prawo prasowe w art. 4 ust. 1 przewiduje obowiązek udzielania prasie informacji o działalności między innymi przez podmioty niezaliczone do sektora finansów publicznych i niedziałające dla zysku, z ustawowymi wyjątkami. Nie oznacza to jednak, że każde zapytanie musi otrzymać merytoryczną odpowiedź w ciągu trzech dni. Termin z art. 4 ust. 3 dotyczy szczególnej procedury pisemnego potwierdzenia odmowy na żądanie redaktora naczelnego.

Nasza ocena jakości komunikacji pozostaje krytyczna niezależnie od tej proceduralnej kwestii. W otrzymanej odpowiedzi zabrakło wyjaśnienia czasu oczekiwania, konkretnego uzasadnienia kryterium i informacji, czy Fundacja rozważy jego zmianę. Dla organizacji pytających o dostęp do programu ogólne zapewnienie o prawie organizatora do ustalania zasad ma ograniczoną wartość praktyczną.

Do rzeczowej oceny decyzji potrzebne są informacje, których otrzymane pismo nie dostarcza:

• Jakie konkretne przeszkody prawne lub organizacyjne uzasadniają wyłączenie stowarzyszeń zwykłych z tego programu
• Czy powstała analiza ryzyka dotycząca tej grupy i czy jej wnioski mogą zostać przedstawione publicznie?
• Który organ przyjął ograniczenie i jakie uzasadnienie towarzyszyło decyzji?
• Czy warunki finansowania programu narzucają wymóg osobowości prawnej i wpisu organizacji do KRS, czy jest to samodzielny wybór Fundacji?
• Czy rozważono ocenę doświadczenia i zdolności do rozliczenia projektu także u stowarzyszeń zwykłych, z odpowiednimi zabezpieczeniami umownymi?
• Dlaczego odpowiedź na zapytanie złożone podczas naboru została przekazana dopiero po jego zakończeniu i czy w kolejnych edycjach przewidziano sprawniejszą komunikację?

Na podstawie przeanalizowanych materiałów nie ma podstaw, aby ogłosić dowiedzione naruszenie prawa lub statutu. 

Jest natomiast podstawa do stanowczej krytyki: zastosowano barierę wyłączającą stowarzyszenia zwykłe, a redakcji nie przedstawiono jej konkretnego, merytorycznego uzasadnienia.

Możliwość ustalenia kryterium nie czyni go automatycznie trafnym. Fundacja ma prawo bronić swojego rozwiązania. Organizacje społeczne i prasa mają prawo oczekiwać argumentów odnoszących się do jego rzeczywistych skutków.

W programie poświęconym odpowiedzialności obywatelskiej wyjaśnianie własnych decyzji powinno być częścią standardu działania. Zwłaszcza gdy decyzja zamyka drogę do konkursu całej kategorii legalnie działających organizacji, zanim ktokolwiek oceni ich pomysły.