Dobre dane nie powstają przypadkiem. Jak Polska Akcja Humanitarna uczy się na doświadczeniach?
Zanim rozpocznie się projekt pomocowy, trzeba wiedzieć, komu i w jaki sposób chce się pomóc. Równie ważne jest jednak sprawdzanie, czy podjęte działania rzeczywiście odpowiadają na potrzeby odbiorców i czego można nauczyć się podczas ich realizacji.
W Polskiej Akcji Humanitarnej monitoring i ewaluacja towarzyszą projektom od pierwszych przygotowań aż po ich zakończenie, a zdobyte doświadczenia pomagają planować kolejne przedsięwzięcia. O tym, jak wygląda to w praktyce, opowiada Magdalena Pakulska, specjalistka MEAL w Polskiej Akcji Humanitarnej.
Zanim rozpocznie się działanie
Dobrze zaplanowana pomoc zaczyna się od rozpoznania potrzeb. Choć może się to wydawać oczywiste, samo przekonanie, że dana społeczność potrzebuje wsparcia, nie wystarczy, aby przygotować skuteczny projekt. Trzeba jeszcze ustalić, jak duża jest skala problemu, do kogo pomoc powinna trafić w pierwszej kolejności i jakie rezultaty organizacja chce osiągnąć.
W Polskiej Akcji Humanitarnej w ten proces od początku włączony jest zespół MEAL, odpowiedzialny za monitoring, ewaluację, rozliczalność i uczenie się. Jego praca rozpoczyna się jeszcze przed realizacją projektu, od analizy dostępnych badań i danych, rozpoznawania potrzeb społeczności oraz wspierania zespołów programowych w przygotowywaniu planów działania. Na tym etapie ustalane są również wskaźniki, które później pozwolą sprawdzić, czy projekt przynosi oczekiwane efekty.
– Dobre dane nie powstają przypadkiem. Ich jakość i adekwatność zależą od rozwiązań zaplanowanych jeszcze przed rozpoczęciem projektu – podkreśla Magdalena Pakulska.
W organizacji, która od wielu lat prowadzi programy pomocowe, punktem wyjścia do planowania kolejnych działań są także doświadczenia z wcześniejszych projektów. Dobrym przykładem jest Pajacyk, który w 2028 roku będzie obchodził trzydziestolecie działalności. Program, kojarzony przede wszystkim z pomocą żywnościową, przez lata rozwijał się i dziś obejmuje również wsparcie psychospołeczne. Wraz ze zmianami jego zakresu zmieniały się także potrzeby informacyjne organizacji, która od początku zbierała dane dotyczące prowadzonych działań.
Podobną ciągłość można dostrzec w innych obszarach działalności PAH. Organizacja od lat prowadzi w polskich szkołach działania z zakresu edukacji globalnej, a doświadczenia zdobyte podczas pomocy osobom uciekającym przed wojną w Ukrainie wykorzystuje również w późniejszych projektach wspierających osoby uchodźcze i migranckie. Dzięki temu, przygotowując kolejne przedsięwzięcia, może sięgać do wiedzy zgromadzonej wcześniej, zamiast za każdym razem zaczynać od początku.
Magdalena Pakulska określa to jako pewien rodzaj zakorzenienia. Dane i doświadczenia z poprzednich lat dają organizacji punkt odniesienia, pomagają lepiej rozumieć potrzeby odbiorców i podejmować bardziej świadome decyzje. Jednocześnie nawet wieloletnie doświadczenie nie daje gwarancji, że raz przyjęte rozwiązania sprawdzą się w każdej sytuacji. Dlatego równie ważne jak dobre przygotowanie projektu jest przyglądanie się temu, co dzieje się podczas jego realizacji i gotowość do wprowadzania zmian.
Doświadczenie, z którego korzysta cały zespół
W Polskiej Akcji Humanitarnej regularne wyciąganie wniosków jest wpisane w sposób prowadzenia projektów. Co cztery miesiące organizowane są spotkania, podczas których zespoły przyglądają się dotychczasowym działaniom, analizują pojawiające się trudności i zastanawiają się, co można zrobić lepiej. Podobne podsumowania odbywają się również po zakończeniu projektów, dzięki czemu zdobyta wiedza może zostać wykorzystana przy planowaniu kolejnych przedsięwzięć.
Ważne jest przy tym, że w rozmowach uczestniczą nie tylko koordynatorzy czy osoby bezpośrednio odpowiedzialne za działania programowe. Dołączają również pracownicy logistyki, komunikacji i finansów, którzy patrzą na realizację projektu z własnej perspektywy. To, co dla jednego zespołu może wydawać się drobną trudnością organizacyjną, dla innego bywa istotną przeszkodą w codziennej pracy. Wspólne omawianie doświadczeń pozwala więc dostrzec więcej, niż wynikałoby z samego raportu.
Podczas takich spotkań uczestnicy zastanawiają się, które rozwiązania sprawdziły się na tyle dobrze, że warto je kontynuować, co wymaga niewielkich usprawnień, a jakich błędów należy unikać w przyszłości. PAH wykorzystuje do tego między innymi spotkania Project Review Meeting, poświęcone przeglądowi postępów, oraz sesje lessons learned, służące wspólnemu wyciąganiu wniosków. Obie formy są często łączone, aby bieżąca ocena projektu szła w parze z refleksją nad zdobytymi doświadczeniami.
Regularność tych spotkań ma duże znaczenie. Jeśli trudności zostaną zauważone odpowiednio wcześnie, można jeszcze zmienić sposób działania, zamiast dopiero w końcowym sprawozdaniu opisywać, co się nie udało. W przypadku programów realizowanych przez wiele lat, wnioski z kolejnych etapów pomagają również udoskonalać następne działania.
Jednak nawet najbardziej szczegółowa analiza przygotowana przez zespół nie zastąpi perspektywy osób, do których kierowana jest pomoc. To właśnie ich doświadczenia pozwalają sprawdzić, jak zaplanowane rozwiązania sprawdzają się w codziennym życiu. Dlatego ważną częścią podejścia PAH jest tworzenie możliwości przekazywania opinii przez uczestników projektów.
Gdy informacją zwrotną jest dziecięca laurka
W Polskiej Akcji Humanitarnej dużą wagę przywiązuje się do rozliczalności wobec osób korzystających ze wsparcia. Oznacza to między innymi zapewnienie im możliwości wyrażania opinii, zgłaszania potrzeb czy uwag dotyczących prowadzonych działań. Równie istotne jest jednak to, aby otrzymane informacje zostały później przeanalizowane i mogły wpłynąć na sposób realizacji projektu.
W praktyce wymaga to dostosowania narzędzi do możliwości odbiorców. W programie Pajacyk bezpośrednie działania prowadzone są przez organizacje partnerskie, dlatego PAH nie tylko przekazuje im rekomendacje dotyczące zbierania informacji zwrotnych, ale również organizuje szkolenia i pomaga przygotowywać odpowiednie kanały komunikacji.
W zależności od potrzeb mogą to być ankiety internetowe, formularze dostępne po zeskanowaniu kodu QR czy tradycyjne skrzynki na opinie. Te ostatnie okazują się szczególnie przydatne w działaniach skierowanych do dzieci, dla których napisanie kilku słów lub przygotowanie rysunku bywa znacznie łatwiejsze niż wypełnienie ankiety.
– Często są to oczywiście laurki dla osób, które realizują wsparcie, ale to też jest informacja zwrotna – zauważa Magdalena Pakulska.
Takie wiadomości również mówią coś o doświadczeniach uczestników, choć nie zawsze zawierają konkretne sugestie dotyczące zmian. Pokazują jednak, jak ważne jest zapewnienie różnych możliwości wypowiedzenia się, szczególnie wtedy, gdy odbiorcami działań są dzieci lub osoby, dla których standardowe formularze mogą być trudne w użyciu.
PAH prowadzi także badania satysfakcji i monitoruje kwestie związane z ochroną uczestników. W projektach obejmujących bezpośrednie wsparcie uwzględniany jest obowiązkowy wskaźnik dotyczący ochrony osób korzystających z pomocy. Organizacja stara się również zapewniać dostęp do anonimowych kanałów przekazywania informacji, aby uczestnicy mogli swobodnie zgłaszać także krytyczne uwagi.
Magdalena Pakulska podkreśla przy tym znaczenie zamykania pętli informacji zwrotnej. Samo zebranie opinii nie wystarczy, jeśli później nikt do nich nie wraca. Dopiero uwzględnienie głosu uczestników w dalszych działaniach sprawia, że mają oni rzeczywisty wpływ na projekty, które ich dotyczą.
To podejście jest szczególnie istotne w działalności pomocowej, gdzie łatwo skoncentrować się na liczbie osób objętych wsparciem czy osiągniętych wskaźnikach, a trudniej dostrzec indywidualne doświadczenia odbiorców. Tymczasem właśnie te informacje mogą pomóc zrozumieć, czy przyjęte rozwiązania rzeczywiście odpowiadają na ich potrzeby.
Z doświadczeń PAH mogą korzystać również mniejsze organizacje, które nie dysponują własnym zespołem MEAL ani środkami na rozbudowane badania. Jak zauważa Magdalena Pakulska, monitoring służy nie tylko przygotowywaniu sprawozdań dla grantodawców. Przede wszystkim pomaga sprawdzać, które działania są skuteczne, jakie potrzeby pozostają niezaspokojone i co warto zmienić przy kolejnych projektach.
Nie trzeba przy tym zaczynać od skomplikowanych narzędzi. Czasem wystarczy proste zestawienie danych, krótka ankieta lub rozmowa z uczestnikami, pod warunkiem że organizacja wie, czego chce się dowiedzieć i jak zamierza wykorzystać zebrane informacje. PAH udostępnia możliwość przekazywania opinii nawet podczas konferencji, korzystając między innymi z kodów QR prowadzących do formularzy. Pokazuje to, że takie rozwiązania można wprowadzać przy działaniach o bardzo różnej skali.
– Skuteczne projekty powstają przy aktywnym udziale społeczności – podkreśla Magdalena Pakulska.
Właśnie dlatego warto od początku przyzwyczajać się do zbierania informacji, rozmawiania z odbiorcami i regularnego przyglądania się efektom własnej pracy. Z czasem powstaje w ten sposób zasób doświadczeń, który pomaga lepiej planować kolejne działania i unikać powtarzania tych samych błędów.
Projekt Polskiego Towarzystwa Ewaluacyjnego „Wzmocnienie kompetencji organizacji obywatelskich w obszarze ewaluacji i procesów pokrewnych” wspiera organizacje w rozwijaniu monitoringu, ewaluacji, odpowiedzialności i procesów uczenia się. Jego założeniem jest między innymi lepsze wykorzystywanie potrzeb i opinii osób oraz społeczności otrzymujących wsparcie, tak aby zdobywana wiedza przekładała się na jakość realizowanych działań.
Projekt sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności - Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Funduszu Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021-2030.
Dodaj informację do portalu ngo.pl!
Czekamy na Twój artykuł, komentarz, wywiad czy relację. Dotrzyj ze swoją informacją do tysięcy osób, które czytają ngo.pl.
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP