4 czerwca o przyszłości edukacji. Jak organizacje mogą wesprzeć edukację obywatelską w szkołach?
Szkoła przyszłości ma wychowywać do zaangażowania, a nie tylko konsumpcji. Pomóc w tym ma edukacja obywatelska. Sieć Organizacji Społecznych dla Edukacji w swoim raporcie pokazuje, jak potencjał organizacji społecznych może wzbogacić lekcje i zainspirować uczniów do działania.
Zdjęcie ilustracyjne
Autor/źródło: canva.comArtykuł stanowi fragment raportu „Edukacja obywatelska w praktyce. Inicjatywy i zasoby organizacji społecznych dla szkół i nauczycieli”, wydanego przez Sieć Organizacji Społecznych dla Edukacji.
W publikacji zamieszczono m.in. Mapę Organizacji, zawierającą wizytówki 57 podmiotów z całej Polski, które oferują bezpłatne materiały, warsztaty dla uczniów oraz szkolenia dla nauczycieli.
➡️ Pełny raport oraz mapę znajdziesz na stronie: sosdlaedukacji.pl.
Wprowadzenie
Bez kompetencji obywatelskich nie będzie dobrze funkcjonującej demokracji ani odpowiedzialnych obywatelek i obywateli. Tymczasem szkoły wychowują raczej „sprytnych konsumentów” niż zaangażowanych i świadomych swoich praw członków społeczeństwa.
Pojawiła się jednak nadzieja na zmianę. Od roku szkolnego 2025/2026 do szkół wchodzi nowy przedmiot – edukacja obywatelska. Zgodnie z podstawą programową jego głównym celem jest przygotowanie uczniów do świadomego i odpowiedzialnego zaangażowania obywatelskiego w społeczeństwie demokratycznym.
Nowy przedmiot ma wyposażyć uczniów i uczennice w niezbędną wiedzę dotyczącą np. zasad demokracji, ale i załatwiania spraw urzędowych. Jednocześnie edukacja obywatelska ma kształtować postawy: zaangażowanie obywatelskie, patriotyzm, szacunek, empatię i solidarność z innymi.
Przedmiot buduje i wzmacnia postawy patriotyczne młodych ludzi oparte na poczuciu tożsamości i dumie z przynależności do wspólnoty, trosce o małą i dużą ojczyznę, poczuciu odpowiedzialności za jej kształt. Równolegle przedmiot kształtuje otwartość i szacunek wobec innych, empatię i solidarność z innymi oraz zaangażowanie na rzecz dobra wspólnego. Wymagania ogólne podstawy programowej w zakresie przedmiotu edukacja obywatelska dotyczą: rozumienia sfery publicznej, zainteresowania sprawami publicznymi oraz zaangażowania obywatelskiego, które razem składają się na postawę patriotyczną.
Podstawa programowa
Zgodnie z podstawą programową w ramach edukacji obywatelskiej realizowanych ma być sześć celów kształcenia:
- Rozumienie sfery publicznej. Uczeń rozumie najważniejsze zjawiska oraz procesy społeczne i polityczne, a także zasady nimi rządzące, poddaje je samodzielnej analizie i ocenie, wykorzystując również perspektywę historyczną.
- Rozumienie oraz poszanowanie wartości i zasad demokracji. Uczeń rozumie podstawowe zasady i mechanizmy demokratycznego państwa prawa, w tym prawa człowieka, które gwarantuje Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, oraz odnosi te prawa do codziennych sytuacji życiowych, poddaje je analizie i ocenie.
- Zainteresowanie sferą publiczną i posiadanie własnych opinii. Uczeń interesuje się wybranymi obszarami rzeczywistości społeczno-politycznej, formułuje i uzasadnia opinie w sprawach publicznych w oparciu o wartości (własne i społecznie uznane) i sprawdzone informacje.
- Poszanowanie opinii innych osób. Uczeń rozumie i szanuje perspektywę oraz opinie innych osób, rozpoznaje kwestie kontrowersyjne lub sporne, prezentuje własne zdanie z szacunkiem do odmiennych opinii i w dialogu poszukuje porozumienia.
- Zaangażowanie obywatelskie. Uczeń identyfikuje problemy społeczne i poszukuje ich rozwiązań, angażuje się indywidualnie lub we współpracy z innymi w działania na rzecz dobra wspólnego i ojczyzny.
- Wpływanie na władze publiczne i interakcje państwo – obywatel. Uczeń potrafi załatwiać wybrane sprawy urzędowe i podejmować działania w interakcji z państwem; rozumie mechanizmy i formy uczestnictwa obywatelskiego i je odpowiedzialnie wykorzystuje.
Znaczenie współpracy z organizacjami
Współpraca szkół z NGO jest niezwykle ważna. SOS dla Edukacji od lat promuje zaangażowanie organizacji społecznych w proces nauczania i szerzej – w życie szkoły. Korzystanie z ich wsparcia i zasobów niesie wiele korzyści dla całej społeczności szkolnej.
To zagadnienie było jednym z kluczowych punktów Obywatelskiego Paktu dla Edukacji, czyli propozycji kierunkowych zmian w systemie oświaty, które przedstawione zostały w 2022 roku. Pakt podpisało ponad 70 organizacji, związki zawodowe i korporacje samorządowe, a także wszystkie prodemokratyczne partie polityczne.
Szkoła obywatelska współpracuje na co dzień z organizacjami społecznymi, które od lat zajmują się w Polsce edukacją obywatelską i społeczną, globalną i europejską, prawną i prawnoczłowieczą, ekologiczną i klimatyczną, medialną i informacyjną, historyczną i patriotyczną, równościową i antydyskryminacyjną itp.
Nauczycielki i nauczyciele korzystają z prowadzonych przez lokalne i ogólnopolskie organizacje projektów, szkoleń oraz materiałów – w zależności od potrzeb kadry pedagogicznej, uczniów i uczennic.
W uzgodnieniu z rodzicami szkoły powinny móc zapraszać organizacje do prowadzenia zajęć na konkretne tematy.
Obywatelski Pakt dla Edukacji
W kontekście edukacji obywatelskiej, współpraca z organizacjami może przybrać różne formy. Wiele organizacji oferuje ogólnodostępne materiały, w tym scenariusze lekcji. Inne same proponują przeprowadzenie zajęć na temat wybranych zagadnień podstawy programowej. Organizacje prowadzą też różnorodne szkolenia i warsztaty – zarówno dla uczniów, jak i nauczycieli, a także wspierają zaangażowanie obywatelskie młodych ludzi, inspirując i pomagając w realizacji działań np. na rzecz szkoły lub wspólnoty lokalnej.
Pamiętajmy, że wiele instytucji czeka i chętnie odpowie na zaproszenia nauczycieli i szkół.
Organizacje społeczne w nauczaniu edukacji obywatelskiej
Zachęcamy, by cele przedmiotu realizować we współpracy z różnorodnymi podmiotami. Organizacje społeczne w znakomitej większości uosabiają aktywność obywatelską i zaangażowanie na rzecz wprowadzania pozytywnych zmian w obszarach, którymi się zajmują. Mogą stanowić znaczące wsparcie merytoryczne dla nauczycieli oraz być źródłem aktualnej i pogłębionej wiedzy na tematy, którymi interesują się uczniowie i uczennice.
- NGO jako źródło eksperckiej wiedzy
Wiele organizacji jest ekspertami w obszarach, którymi się zajmują (migracje, prawa człowieka, globalne współzależności, prawo do informacji publicznej, edukacja konstytucyjna, partycypacja społeczna itp.). Ich misją często jest promocja wiedzy, zatem ich przedstawiciele są gotowi do udziału w spotkaniach podczas lekcji (online lub osobiście), udostępniają materiały informacyjne i edukacyjne na swoich stronach internetowych.
- NGO jako inspiracja do podejmowania uczniowskich działań obywatelskich lub realizacji projektów uczniowskich
Organizacje mają umiejętności prowadzenia działań publicznych, zatem warto skorzystać z ich doświadczenia w projektowaniu np.: petycji, akcji edukacyjnych, formułowania wniosków czy organizacji protestów.
- NGO jako współprowadzący lekcje
Wiele organizacji społecznych już dziś oferuje w ramach swoich programów – własnych albo na podstawie umowy ze szkołą czy organem prowadzącym – możliwość poprowadzenia lekcji, warsztatów, dyskusji oraz innych metod pozwalających osiągnąć cele kształcenia. Warto skorzystać z ich programów lub zaproponować im szytą na miarę współpracę. Zachęcamy, by wspólnie z uczniami być na bieżąco z działaniami organizacji społecznych np.: poprzez odwiedzanie portalu www.ngo.pl.
Raport „Edukacja obywatelska w praktyce” do pobrania
Pełny raport oraz interaktywną mapę znajdziesz na stronie: sosdlaedukacji.pl.
