Publicystyka - ngo.pl

Pandemia COVID-19 pokazała, jak ważną rolę organizacje społeczne odgrywają w reagowaniu na kryzysy. Nie była to jedynie widoczna w mediach mobilizacja pojedynczych osób i inicjatyw. Dane Głównego Urzędu Statystycznego pokazują, że w 2020 roku organizacje non-profit objęły dodatkowymi działaniami związanymi z epidemią około 5 mln osób, a wartość przekazanego wsparcia finansowego i rzeczowego wyniosła około 850 mln zł. W okresie od marca do sierpnia 2020 roku dodatkowe działania w związku z epidemią podjęło 14,1 proc. organizacji non-profit. Najczęściej były to usługi społeczne i wsparcie materialne.

Za tymi liczbami kryły się konkretne działania: pomoc osobom starszym i samotnym, wsparcie materialne, przekazywanie informacji, organizowanie zbiórek oraz docieranie do ludzi, których potrzeby nie zawsze były dostrzegane przez system. Organizacje potrafiły mobilizować wolontariuszy i zasoby, a także reagować blisko ludzi — w ich miejscowościach i społecznościach. Jednocześnie sama pandemia była dla wielu z nich okresem niepewności i trudności w prowadzeniu dotychczasowych działań.

Podobną mobilizację społeczną obserwowaliśmy po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku. Według danych GUS, przywołanych w raporcie Badań Klon/Jawor i Humanitarian Leadership Academy, w 2022 roku około 17 tys. polskich stowarzyszeń i fundacji podjęło działania na rzecz osób potrzebujących pomocy w związku z wojną w Ukrainie. Oznacza to, że w pierwszym roku pełnoskalowej wojny zaangażowała się niemal co czwarta polska organizacja tego typu — około 23 proc. Pomoc obejmowała między innymi zbiórki i przekazywanie potrzebnych rzeczy, wsparcie w znalezieniu schronienia, pomoc informacyjną, działania integracyjne oraz towarzyszenie osobom, które musiały odnaleźć się w nowej rzeczywistości.

Oba kryzysy pokazały, że organizacje społeczne potrafią szybko reagować, mobilizować zasoby i docierać do ludzi. Warto jednak zapytać, czy doświadczenia zdobyte w tych sytuacjach przełożyły się na trwałe wzmocnienie pozycji trzeciego sektora.

Niedawno kolejne dramatyczne wydarzenia ponownie kierują naszą uwagę w kierunku problemów, które nie zaczynają się w dniu tragedii. Śmiertelny atak 15-latka w szkole w Leszczydole-Nowinach, do którego doszło 8 października 2026 roku, skłania do stawiania trudnych pytań o bezpieczeństwo, przemoc i sytuację młodych ludzi. Podobnie dzieje się po samobójstwie ucznia, ujawnieniu hejtu czy tragedii związanej z przemocą domową.

Nie wolno pochopnie sprowadzać takich zdarzeń do jednej przyczyny ani zakładać, że można było im zapobiec dzięki działaniu jednej instytucji. Wolno, a nawet trzeba, pytać jednak o jakość systemu wsparcia, dostępność pomocy psychologicznej, skuteczność profilaktyki i współpracę między instytucjami.

To właśnie w takich momentach dostrzegamy znaczenie organizacji zajmujących się prawami dziecka, przeciwdziałaniem przemocy, wsparciem rodzin, zdrowiem psychicznym czy edukacją. Organizacji, które często od lat pracują blisko ludzi, rozpoznają problemy i alarmują, zanim staną się one przedmiotem ogólnopolskiej debaty.

I wtedy pojawia się pytanie: dlaczego tak często zaczynamy ich słuchać dopiero wtedy, gdy wydarzy się coś, czego nie da się już cofnąć?

Najnowszy raport Stowarzyszenia Klon/Jawor „Ufamy. Czy znamy? Polki i Polacy o organizacjach pozarządowych”, opublikowany we wrześniu 2026 roku, pokazuje interesujący paradoks. Organizacjom społecznym ufa 62 proc. Polek i Polaków, a jednocześnie 48 proc. badanych nie potrafi spontanicznie wymienić ani jednej organizacji społecznej. Badanie przeprowadzono na reprezentatywnej próbie 1277 osób w wieku od 16 do 70 lat.

Te liczby nie dowodzą, że organizacje są doceniane wyłącznie w sytuacjach kryzysowych. Pokazują jednak coś równie ważnego: społeczne zaufanie nie musi iść w parze ze znajomością sektora, jego różnorodności i codziennej pracy.

Kiedy myślimy o NGO, często widzimy pomoc w nagłych sytuacjach. Rzadziej dostrzegamy organizacje prowadzące długofalową edukację, budujące więzi sąsiedzkie, wspierające rozwój dzieci, chroniące środowisko czy wzmacniające lokalną demokrację. Tymczasem ich działalność nie sprowadza się do reagowania na kryzysy. Jej istotą jest także tworzenie warunków, w których niektórym kryzysom można zapobiec, a skutki innych ograniczyć.

Jest jeszcze jeden istotny wniosek z badań Klon/Jawor: osoby mające bezpośredni kontakt z organizacjami częściej im ufają. Zaufanie nie jest więc wyłącznie kwestią wizerunku. Buduje się przez doświadczenie, relacje i widoczne efekty pracy.

Nie wystarczy zatem powtarzać, że NGO są potrzebne. Trzeba je znać, rozumieć ich rolę i tworzyć przestrzeń, w której mogą działać nie tylko wtedy, gdy wszyscy biją na alarm.

Lady Pank śpiewa o „Kryzysowej narzeczonej”. Kiedy myślę o dzisiejszej pozycji trzeciego sektora, trudno mi oprzeć się temu porównaniu.

NGO przypomina czasem właśnie taką narzeczoną: wszyscy przypominają sobie o niej, kiedy jest potrzebna. Gdy trzeba ratować, wspierać, interweniować i organizować pomoc, organizacje nagle stają się niezastąpione. Administracja publiczna, politycy i instytucje chętnie korzystają wtedy z ich wiedzy, kontaktów, zasobów oraz gotowości do działania. Przedstawiciele sektora są zapraszani do debat, proszeni o opinie i traktowani jak eksperci. Ich doświadczenie okazuje się bezcenne.

Ale kiedy kryzys przestaje przyciągać uwagę, zmieniają się priorytety. Media zajmują się kolejnym tematem, politycy przenoszą uwagę na inne sprawy, a długofalowe działania tracą pilność. Profilaktyka znów może poczekać. Stabilne finansowanie okazuje się mniej atrakcyjne niż doraźna interwencja. Organizacje, które wczoraj były niezbędne, dziś ponownie muszą zabiegać o środki i przekonywać, że ich praca ma sens.

Nie twierdzę, że każdy kryzys przebiega według tego samego scenariusza ani że każda organizacja jest pomijana poza sytuacjami nadzwyczajnymi. Problem leży jednak także w sposobie działania instytucji publicznych: zbyt często uruchamiają one potencjał trzeciego sektora dopiero wtedy, gdy pojawia się pilna potrzeba, a znacznie rzadziej zapewniają mu stabilne warunki do pracy na co dzień. W efekcie odpowiedzialność za łagodzenie skutków problemów społecznych bywa przesuwana na organizacje, choć nie zawsze idą za tym odpowiednie środki i realny wpływ na decyzje.

A przecież organizacja nie buduje zaufania społecznego w dniu tragedii. Buduje je przez lata. Nie zdobywa doświadczenia podczas konferencji prasowej po kryzysie. Zdobywa je w codziennej pracy z ludźmi, których problemy często pozostają niewidoczne dla większości społeczeństwa.

Dlatego trzeci sektor nie powinien być traktowany jak rezerwowy zespół ratunkowy, uruchamiany wtedy, gdy system nie daje sobie rady. Państwo i samorządy powinny uznawać organizacje za stałych partnerów — w diagnozowaniu problemów, projektowaniu rozwiązań, prowadzeniu profilaktyki i ocenie skuteczności działań. Partnerstwo nie może jednak oznaczać przerzucania na NGO zadań publicznych ani oczekiwania, że w sytuacji kryzysu po prostu uzupełnią braki systemu.

Organizacje pozarządowe nie zastąpią odpowiedzialnego państwa ani profesjonalnych służb. Nie powinny też być zmuszane do przejmowania zadań publicznych bez odpowiednich zasobów, stabilnego finansowania i jasno określonej odpowiedzialności instytucji. Ich siła polega między innymi na znajomości lokalnych potrzeb, zaufaniu, niezależności i zdolności docierania tam, gdzie pomoc bywa trudno dostępna. Tę siłę należy wspierać i mądrze wykorzystywać, ale nie można traktować jej jako bezpłatnej rezerwy systemu.

Łatwo mówić o solidarności społecznej i mobilizować ludzi do pomocy, zwłaszcza gdy wydarza się tragedia. Oddolne zbiórki, wolontariat i sąsiedzka pomoc mają ogromną wartość. Nie mogą jednak stawać się domyślnym sposobem finansowania i organizowania wsparcia, za które w dużej mierze odpowiadają instytucje publiczne.

Nie można zakładać, że obywatele będą w stanie bez końca dopłacać do systemu, który nie zapewnia wystarczającej pomocy. Sytuacja materialna wielu gospodarstw domowych w Polsce jest ograniczona, a koszty życia, mieszkania, leczenia i edukacji obciążają domowe budżety. Dla części osób regularne darowizny są po prostu poza zasięgiem. Brak możliwości finansowego wspierania organizacji nie powinien oznaczać braku solidarności ani przenosić na ludzi odpowiedzialności za luki w usługach publicznych.

Podobnie wolontariat, choć niezwykle ważny, nie jest zasobem niewyczerpanym. Ludzie mają pracę, obowiązki rodzinne, własne problemy i ograniczony czas. Także organizacje działają dzięki pracy konkretnych osób, które potrzebują wynagrodzenia, odpoczynku i stabilności. Oczekiwanie, że sektor społeczny będzie stale reagował ponad swoje możliwości, prowadzi do przeciążenia ludzi i osłabienia samych organizacji.

Wspieranie trzeciego sektora powinno więc oznaczać przede wszystkim tworzenie warunków, w których organizacje mogą działać profesjonalnie i długofalowo: stabilne finansowanie, przewidywalne konkursy, partnerskie relacje z administracją oraz udział w podejmowaniu decyzji. Obywatele mogą wspierać NGO na miarę swoich możliwości, ale nie powinni być stawiani w roli tych, którzy mają zastąpić państwo.

Jeżeli zaniedbujemy profilaktykę, nie finansujemy usług publicznych na odpowiednim poziomie i nie zapewniamy organizacjom ciągłości działania, skutki tych decyzji ponoszą przede wszystkim osoby potrzebujące pomocy. Odpowiedzialności za te zaniedbania nie można przenosić na społeczeństwo ani na organizacje, które próbują wypełniać powstałe luki.

Nie chodzi o to, by organizacje pozarządowe zawsze stawiać na pierwszym miejscu. Chodzi o to, by instytucje publiczne przestały traktować je jako zasób uruchamiany wyłącznie na czas kryzysu i zaczęły uznawać ich rolę w codziennym funkcjonowaniu systemu wsparcia.

Z radością obserwuję inicjatywy, które łączą organizacje, tworzą przestrzeń do rozmowy i pomagają budować wspólną reprezentację sektora. Warto dostrzegać zarówno działania ogólnopolskie — w tym Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych organizowane przez OFOP, którego jubileuszowa edycja odbyła się 15 października 2026 r. oraz regionalne np.: Śląskie Forum Organizacji Pozarządowych KAFOS - 28 października. Widać, że współpraca i wzajemne zaangażowanie stają się coraz bardziej zauważalne. Dostrzegalna jest również ostatnio większa liczba konkursów i możliwości pozyskiwania środków na działania społeczne. To ważne sygnały, że sektor jest aktywny, rozwija się i chce mieć realny wpływ na otaczającą go rzeczywistość.

Nie możemy jednak pomylić większej liczby inicjatyw i konkursów z rozwiązaniem kluczowych problemów. Podczas wystąpienia na konferencji KAFOS-u - Dyrektor NIW-CRSO Michał Braun zwrócił uwagę na problem uzależnienia organizacji od dotacji. To kwestia fundamentalna. Jeżeli organizacja musi nieustannie zabiegać o kolejne projekty, by utrzymać zespół i kontynuować potrzebne działania, trudno jej planować rozwój w perspektywie kilku lat, inwestować w kompetencje czy konsekwentnie prowadzić profilaktykę. Zamiast skupiać się na potrzebach ludzi, zbyt wiele energii musi poświęcać na zapewnienie sobie warunków do dalszego działania. Taki model finansowania utrudnia też instytucjom publicznym budowanie trwałej współpracy z organizacjami — łatwiej zlecić im doraźne zadanie niż uznać je za partnera i współodpowiedzialnie planować usługi społeczne.

Wciąż mam poczucie, że miejsce organizacji społecznych w relacjach z instytucjami publicznymi nie odpowiada skali ich pracy, wiedzy i odpowiedzialności, którą często biorą na siebie. Organizacje nie powinny być traktowane wyłącznie jako wykonawcy zadań zlecanych przez administrację ani jako dodatkowe zasoby uruchamiane wtedy, gdy pojawia się problem. Powinny być partnerami w diagnozowaniu potrzeb, tworzeniu polityk publicznych, planowaniu długofalowych rozwiązań i ocenie ich skuteczności. Partnerstwo oznacza nie tylko zaproszenie do konsultacji, lecz także realny wpływ na decyzje, stabilne finansowanie, adekwatne wynagrodzenie za wykonywane zadania i szacunek dla niezależności sektora.

Nie chodzi więc wyłącznie o to, by konkursów było więcej i by dostępne były większe środki. Chodzi również o sposób finansowania organizacji: taki, który pozwala im budować trwałe zespoły, rozwijać kompetencje i planować działania w dłuższej perspektywie. O relacje, w których organizacje nie muszą za każdym razem udowadniać swojej wartości od początku. I o instytucje publiczne, które nie tylko korzystają z wiedzy trzeciego sektora w chwili kryzysu, lecz także zapewniają mu warunki do stałej pracy, współdecydowania i prowadzenia profilaktyki.

W pracy społecznej sukces nie zawsze ma postać spektakularnej interwencji. Czasem jest nim dziecko, które otrzymało pomoc, zanim sytuacja stała się dramatyczna. Rodzina, która nie została sama z problemem. Młody człowiek, który znalazł bezpieczne miejsce i osobę gotową go wysłuchać.

Trzeci sektor nie powinien być „kryzysową narzeczoną” państwa i instytucji publicznych. Powinien być ich stałym, niezależnym partnerem — nie tylko wtedy, gdy system potrzebuje natychmiastowej pomocy, lecz także wtedy, gdy planuje rozwiązania i bierze odpowiedzialność za ich długofalowe skutki.

I może właśnie to jest najważniejsze pytanie, które powinniśmy dziś zadać instytucjom publicznym: czy potrafią traktować organizacje pozarządowe jak partnerów także wtedy, gdy ich praca nie trafia na pierwsze strony gazet — i czy są gotowe zapewnić im środki oraz wpływ adekwatne do powierzanych zadań?

Bo kiedy kryzys już nadejdzie, może być za późno, by dopiero wtedy szukać organizacji, które mają zareagować. Relacje, kompetencje i system wsparcia muszą istnieć wcześniej, a odpowiedzialność za ich budowanie nie może spoczywać na barkach samych organizacji ani obywateli.

Agnieszka Pryca-Nalepka – politolożka, pedagożka i trenerka dramy. Członkini Powiatowej Rady Działalności Pożytku Publicznego w Katowicach oraz członkini zarządu Śląskiej Sieci 3 Sektora.