Publicystyka - ngo.pl

Przepisy dotyczące gospodarki majątkowej stowarzyszeń są rozsiane po różnych częściach Prawa o stowarzyszeniach. W tym kontekście istotny jest po pierwsze art. 2 ust. 1 ustawy, zawierający definicję stowarzyszenia i wskazujący, że stowarzyszenie jest zrzeszeniem o celach niezarobkowych. Kolejne przepisy dotyczące majątku stowarzyszeń to art. 33 ust. 1 i 34 ustawy, mówiące o źródłach tego majątku. Przepisy te są istotne dla określenia zasad gospodarowania majątkiem likwidowanego stowarzyszenia, ponieważ nadwyżka majątku pozostała po likwidacji tworzy się właśnie z dochodu stowarzyszenia powstałego z wymienionych w tych przepisach źródeł.

Zgodnie z 33 ust. 1 ustawy majątek stowarzyszenia może powstawać ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Działalność własna stowarzyszenia może mieć formę działalności gospodarczej, jednak wówczas dochód z tej działalności służy realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków.

Gdyby opisane wyżej art. 33-34 i 38 Prawa o stowarzyszeniach interpretować wyłącznie językowo i w oderwaniu od art. 2 ust. 1 ustawy, można by uznać, że jest dopuszczalne przeznaczenie majątku likwidowanego stowarzyszenia do podziału pomiędzy członków i członkinie. Po pierwsze, art. 38 wskazuje, że majątek powinien być przeznaczony na “cel społeczny” jedynie w orzeczeniu sądu. Takiego ograniczenia nie wyrażono zaś wprost w odniesieniu do postanowień statutu i uchwały walnego zebrania.

Po drugie, zakaz podziału dochodu wyrażony w art. 34 zd. 2 ustawy dotyczy tylko dochodów z działalności gospodarczej. Można by więc uznać, że jeżeli stowarzyszenie osiąga dochód z innych źródeł wymienionych w art. 33 ust. 1 ustawy, to dochód ten może zostać podzielony pomiędzy członków i członkinie. Jeżeli zaś dochód ten nie byłby wykorzystany w trakcie trwania stowarzyszenia, może zostać podzielony pomiędzy te osoby w ramach podziału majątku likwidowanego stowarzyszenia.

Takiej interpretacji nie można jednak uznać za poprawną. Zasady wyrażone w art. 33-34 i 38 Prawa o stowarzyszeniach trzeba bowiem interpretować razem z normą wyrażoną w art. 2 ust. 1 ustawy, tj. zasadą niezarobkowego celu stowarzyszenia. W tym kontekście szczególnie ważne jest to, że przez “niezarobkowy cel” rozumie się nie tylko to, że stowarzyszenie nie działa dla swojego - jako osoby prawnej - zysku, ale także że dochód stowarzyszenia nie może być dzielony pomiędzy jego członków i członkinie.

Takie rozumienie tej zasady zostało uznane w licznych orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych. Orzeczenia te dotyczyły co prawda innego problemu (tj. możliwości prowadzenia działalności gospodarczej przez stowarzyszenia). 

Zawarta w nich argumentacja wskazuje jednak na to, że w żadnym przypadku dochód stowarzyszenia nie powinien być dzielony pomiędzy jego członków i członkinie, niezależnie od źródła tego dochodu. Takie dysponowanie dochodem jest więc niedopuszczalne zarówno w odniesieniu do korzystania z niego w trakcie trwania stowarzyszenia, jak i w odniesieniu do przeznaczenia majątku likwidowanego stowarzyszenia po zapłacie ciążących na nim zobowiązań.

Członkowie i członkinie nie mogą więc partycypować w dochodach stowarzyszenia ani otrzymywać części majątku likwidowanego stowarzyszenia z tytułu bycia jego członkiem lub członkinią. Jednocześnie nie ma przeszkód ku temu, aby osoby te korzystały z majątku stowarzyszenia lub otrzymały jakąś jego część w ramach przeznaczenia go na cel określony cel społeczny.

Jest bowiem powszechnie przyjęte, że członkowie i członkinie mogą być beneficjentami stowarzyszenia w trakcie jego trwania. Analogicznie należy uznać, że w przypadku przeznaczenia majątku likwidowanego stowarzyszenia na określone świadczenia dla jego beneficjentów, wśród tych beneficjentów mogą znaleźć się także jego członkowie i członkinie.

Wówczas należy mieć jednak na względzie konieczność stosowania się do odpowiednich postanowień statutu stowarzyszenia. W szczególności należy zwrócić uwagę, czy stowarzyszenie posiada w statucie wymienione w art. 20 ust. 1 pkt 6 ustawy o działalności pożytku publicznego ograniczenia w rozporządzaniu majątku na rzecz swoich członków i członkiń lub inne zbliżone postanowienia.