Publicystyka - ngo.pl

Jak mówić o doświadczeniach, które często wymykają się słowom? Jak tworzyć bezpieczną przestrzeń do refleksji nad traumą, migracją, utratą, zmianą i odbudowywaniem poczucia oparcia? Projekt Empowering Creative Minds szuka odpowiedzi właśnie tam, gdzie język nie zawsze wystarcza: w sztuce, ruchu, uważności na ciało i we wspólnym twórczym doświadczeniu.

Lokalne warsztaty pilotażowe w Bratniku były częścią międzynarodowego procesu, którego celem jest wspieranie wrażliwych twórczyń i twórców w pracy z tematem traumy oraz uruchamianie twórczych rozmów w społecznościach. Projekt zakłada, że sztuka może stać się narzędziem nie tylko ekspresji, lecz także spotkania: z własnym doświadczeniem, z drugą osobą i z grupą. Nie chodzi o prostą opowieść o bólu, ale o szukanie form, które pozwalają odzyskiwać sprawczość, czułość wobec siebie i poczucie wspólnoty.

Program spotkań łączył praktyki somatyczne, ruch inspirowany metodami pracy z ciałem, ćwiczenia eko-somatyczne, rysunek, odbiór filmu tańca i rozmowę. Uczestniczki i uczestnicy nie byli zapraszani do oceny własnych umiejętności ani do „poprawnego” wykonania zadania. Najważniejsze było doświadczenie: oddech, ciężar ciała, rytm, balans, kontakt z drugą osobą, uważność na przestrzeń i możliwość wyrażenia tego, co pojawia się w środku.

Pierwsza część warsztatu była oparta na ruchu. Prowadzące zaproponowały rozgrzewkę inspirowaną TRE, pracę z pulsem, ćwiczenia równowagi, dotyku i ciężaru w parach, a także działania w relacji z otoczeniem Ogrodu Społecznego. Drzewa, ziemia, dźwięki i faktury stały się częścią procesu. Natura nie była jedynie tłem, ale ważnym elementem pracy: pomagała się ugruntować, zwolnić tempo i doświadczyć wsparcia płynącego z miejsca oraz obecności innych osób.

W pracy z traumą szczególne znaczenie ma poczucie bezpieczeństwa. Dlatego warsztat został pomyślany jako przestrzeń łagodna, otwarta i niedyrektywna. \osoby uczestniczące mogły obserwować swoje granice, wybierać intensywność zaangażowania i szukać takich form ekspresji, które były dla nich dostępne w danym momencie. Wspólna praktyka opierała się na słuchaniu: ciała, oddechu, partnera lub partnerki, grupy i otoczenia.

Centralnym punktem wydarzenia była projekcja filmu tańca „Leaving Can’t Stay”, stworzonego w ramach projektu Empowering Creative Minds. To somatyczny film tańca współczesnego przygotowany przez polsko-białoruski zespół. Autorką koncepcji jest Agnieszka Sikorska, która stworzyła film we współpracy z Alesią Serayą. Za zdjęcia i montaż odpowiadał Kacper Pęczuła, a za muzykę Maciej Stępniewski.

Film powstał z wielowarstwowego procesu badawczego: rozmów z artystkami i artystami pracującymi z traumą, ocen potrzeb wrażliwych twórców oraz wydarzeń współtworzenia realizowanych w krajach partnerskich. W jego języku spotykają się praktyki somatyczne, osobiste wspomnienia, doświadczenie migracji, praca z ruchem, głosem, dotykiem, rytmem i ciszą.

„Leaving Can’t Stay” opowiada o przejściu: o momencie, w którym trzeba opuścić jeden obszar, ale nie dotarło się jeszcze do kolejnego. To opowieść o migracji rozumianej szeroko – nie tylko jako przekraczanie granic państw, ale także jako wewnętrzne przesunięcie, utrata dawnego punktu oparcia i próba odnalezienia nowego. Film nie sprowadza człowieka do traumy. Szuka raczej miejsca, z którego można znów zacząć się poruszać: niewielkiego punktu równowagi, relacji, gestu, oddechu, obecności drugiej osoby.

Po projekcji osoby uczestniczące nie przechodziły od razu do dyskusji. Najpierw zostały zaproszone do intuicyjnego rysowania, pisania strumieniem myśli, znalezienia jednego ruchu, który pozostał w ciele po obejrzeniu filmu, oraz do krótkiego, samotnego spaceru w ciszy. Można było przynieść liść, kamień, patyk lub inny obiekt z najbliższego otoczenia, jeśli pomagał wyrazić emocje i skojarzenia wywołane filmem.

Dopiero po tym etapie pojawiła się rozmowa w parach i wspólne zbieranie refleksji. Taka kolejność była ważna: pozwalała uniknąć presji natychmiastowego nazywania przeżyć. Dawała czas na to, by doświadczenie sztuki przeszło przez ciało, obraz, gest i dopiero potem przez słowa.

Zwieńczeniem warsztatu była praktyka „Leaving Trace” – tworzenie wspólnej przestrzeni śladów. Uczestniczki i uczestnicy mogli wnieść do niej swoje rysunki, zapisane słowa, tytuły, gesty, ruchy lub znalezione w naturze obiekty. Powstał symboliczny zapis spotkania: nie wystawa w tradycyjnym sensie, ale wspólny, chwilowy pomnik doświadczenia, zbudowany z tego, co każdy i każda chciała zostawić w grupie.

W warsztatach uczestniczyły osoby z Polski, Ukrainy i Białorusi. Ten międzynarodowy i migracyjny kontekst był szczególnie ważny dla projektu. Doświadczenie opuszczania miejsca, życia pomiędzy językami i kulturami, budowania bezpieczeństwa od nowa oraz szukania wspólnoty w nowym środowisku nie zawsze daje się łatwo opowiedzieć. Sztuka i praktyki cielesne mogą otworzyć inną drogę rozmowy – taką, która nie wymaga natychmiastowych wyznań, ale pozwala być obok siebie z uważnością i szacunkiem.

Ogród Społeczny w Bratniku od lat jest miejscem spotkań, edukacji i działań wspólnotowych. Tym razem stał się również przestrzenią pracy z pamięcią, napięciem, utratą i odbudowywaniem relacji. Spotkanie w naturze pomogło przenieść temat traumy z poziomu abstrakcyjnej rozmowy na poziom doświadczenia: jak stoję, jak oddycham, gdzie czuję ciężar, komu mogę zaufać, jak mogę oprzeć się o ziemię, drzewo, drugą osobę lub grupę.

Empowering Creative Minds to dwuletnia inicjatywa realizowana w ramach programu Kreatywna Europa przez partnerów z Niemiec, Polski, Luksemburga i Ukrainy: Comparative Research Network, Stowarzyszenie „Dla Ziemi”, DOURI oraz Unaedi. Projekt wspiera twórczynie i twórców w podejmowaniu tematu traumy poprzez praktykę artystyczną, a jednocześnie pokazuje, że rozmowa o trudnych doświadczeniach może być prowadzona w sposób uważny, etyczny i wspólnotowy.

Lokalne projekty pilotażowe są jednym z ważnych etapów ECM. To w nich narzędzia wypracowane podczas badań, rozmów i międzynarodowych wydarzeń współtworzenia trafiają do społeczności. Dzięki temu sztuka nie pozostaje zamknięta w instytucji ani w profesjonalnym języku artystycznym. Staje się zaproszeniem do uczestnictwa: dla osób o różnych doświadczeniach, językach, poziomach sprawności i gotowości do dzielenia się sobą.

Warsztaty w Bratniku pokazały, że praca z traumą w społeczności nie musi zaczynać się od opowiadania historii wprost. Może zacząć się od ruchu dłoni, wspólnego pulsu, oddechu, ciszy, spaceru, rysunku bez odrywania kredki od kartki. Może zacząć się od prostego doświadczenia, że nie jesteśmy sami i same – że bezpieczeństwo czasem trzeba budować od początku, ale można je budować razem.