Publicystyka - ngo.pl

Suchar, im bardziej suchy, tym lepszy, to jedna z moich podstawowych metod pracy w organizowaniu społeczności lokalnej. Brzmi trochę jak żart, ale w praktyce działa zaskakująco często.

Nie chodzi jednak o „bycie zabawną” ani rozśmieszanie grupy na siłę. Chodzi o moment. O krótkie zdanie, które zmienia atmosferę, pozwala złapać dystans i daje ludziom sygnał, że mogą wejść w rozmowę po swojemu.

Z mojego doświadczenia w Domu Sąsiedzkim Gościnna Przystań na gdańskiej Oruni widzę, że takie drobne momenty mają znaczenie. Często to one decydują, czy relacja zostanie rozpoczęta, reaching out uskuteczniony, albo czy spotkanie zostanie na poziomie wymiany zdań, czy też zacznie się z niego wyłaniać coś wspólnego.

Patrząc na to z perspektywy podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach, humor nie jest dodatkiem, tylko sposobem pracy. Pomaga przesunąć uwagę z tego, co blokuje, na to, co może ruszyć dalej. Nie analizuje problemu, tylko otwiera przestrzeń na działanie.

Pierwsze spotkania z mieszkankami i mieszkańcami często są sztywne. Ludzie nie wiedzą, czego się spodziewać. Lekki żart potrafi szybko zmienić klimat i pokazać, że można się odezwać. Na jednym ze spotkań, kiedy zapadła cisza, prowadząca rzuciła: „Spokojnie, nie będę pytać po kolei, kim jesteście i co czujecie”. Pojawił się śmiech, ktoś dorzucił komentarz i rozmowa zaczęła się toczyć. 

Rodziców dzieci uczęszczających na zajęcia często pytam z udanym zdziwieniem: „Pan nie jest za duży, żeby chodzić do przedszkola?”. Pierwsza zaczepka, pierwsza wymiana zdań. Już się znamy.

To działa, bo humor obniża próg wejścia także na poziomie biologicznym i społecznym. Śmiech rozluźnia ciało, obniża napięcie w układzie nerwowym i wysyła sygnał bezpieczeństwa. Z perspektywy nauk społecznych zmniejsza dystans i skraca „czas do pierwszej interakcji”. Nie trzeba już szukać idealnych słów ani „odpowiedniego momentu”. Pojawia się pretekst do odezwania się. Im głupszy suchar, tym krótszy dystans budujemy. W praktyce oznacza to, że łatwiej przejść z roli obserwatorki czy obserwatora do uczestnictwa.

Gdy pojawia się „tu się nic nie da zrobić”, humor pozwala podejść do tego bez konfrontacji i otworzyć rozmowę na inne możliwości. Podczas jednego ze spotkań ktoś powiedział właśnie to zdanie, a prowadząca odpowiedziała: „To mamy dwie opcje: nic nie robimy albo sprawdzamy, czy jednak coś się da”. Kilka osób się uśmiechnęło i po chwili zaczęły padać pierwsze konkretne pomysły. 

Podobnie w sytuacjach „w terenie”. Do Panów po cichu pijących piwo na placu zabaw zwróciłam się słowami: „Widzę, że Panowie tu po cichu wesele rozkręcają”. Mogło być konfrontacyjnie, a można było na luzie. Panowie przeprosili i przenieśli się… miejmy nadzieję, że nie na inny plac zabaw. 

Humor w trudnych momentach pomaga zachować twarz, więc łatwiej zmienić zachowanie bez wchodzenia w konflikt. Jednocześnie zmienia się układ ról – pojawia się bardziej partnerska sytuacja, w której jest przestrzeń na reakcję bez oporu.

Wspólny śmiech tworzy poczucie „my”. To często pierwszy moment, w którym grupa zaczyna być razem, a nie obok siebie. Kiedy grupa długo nie mogła wymyślić nazwy dla swojej inicjatywy, ktoś rzucił: „To może: Jeszcze Nie Wiemy, Ale Działamy”. Wszyscy się roześmiali i to właśnie od tego momentu zaczęła się wspólna praca nad kolejnymi propozycjami. Z osób przy jednym stole staliśmy się grupą, zespołem. Łatwiej działać z pozycji „my”. Dzieje się tak też dlatego, że śmiech jest „zaraźliwy" – uruchamia neurony lustrzane, dzięki którym automatycznie dostrajamy się do siebie nawzajem. To buduje synchronizację, poczucie bycia razem i wzmacnia relację, zanim jeszcze padną konkretne ustalenia.

Podejście skoncentrowane na rozwiązaniach opiera się na tym, co działa. Humor pomaga zmienić perspektywę, szczególnie gdy rozmowa kręci się wokół braków. W jednej z grup mieszkańcy długo wymieniali, czego nie mają: sali, pieniędzy, sprzętu. Prowadzący skomentował: „Czyli klasyczny zestaw startowy”. Śmiech rozluźnił atmosferę i ktoś dodał: „Ale mamy ludzi”, co otworzyło zupełnie inną rozmowę. Marudzenie i narzekanie jest łatwe, ale zdecydowanie bardziej produktywnie jest szukać, co już mamy i na czym można budować.

Praca w społeczności i ze społecznością bywa wymagająca. Humor pomaga złapać dystans i utrzymać energię. Po spotkaniu, na którym padło dużo pretensji i frustracji, atmosfera w zespole była ciężka. W pewnym momencie jedna z osób powiedziała: „Dobra, to kto dziś bierze to do domu, a kto zostawia tutaj?”. Kilka osób się uśmiechnęło, ktoś odpowiedział: „Ja zostawiam”. Napięcie puściło i dopiero wtedy dało się spokojnie pogadać o tym, co dalej. Śmiech pomaga regulować układ nerwowy, obniżając napięcie i przywracając poczucie bezpieczeństwa, co w pracy ze społecznością przekłada się na większą otwartość, gotowość do rozmowy i podejmowania działania. Czasem jedynym sposobem, by przetrwać spotkanie na „spince” czy nieprzyjemnego maila, to wspólnie go obśmiać, żeby znaleźć siłę do dalszego działania.

W podejściu skoncentrowanym na rozwiązaniach często mówimy o małych zmianach, które robią dużą różnicę i humor jest jedną z nich. Czasem wystarczy jedno zdanie, żeby coś się odblokowało. Podczas spotkania organizacyjnego zapada cisza, gdy trzeba podzielić zadania i nikt nie chce zacząć. Prowadząca mówi wtedy: „Widzę, że wszyscy czekamy na ochotniczkę z zewnątrz. Jak przyjdzie, dam znać”. Pojawia się śmiech i ktoś w końcu się zgłasza. To jest właśnie mikrointerwencja, bo jest mała i dzieje się tu i teraz. Nie zmienia tematu spotkania, ale zmienia jego dynamikę. Zamiast analizować problem, tworzy przestrzeń do działania i nie narzuca rozwiązania, tylko zaprasza do niego. I o to chodzi w podejściu skoncentrowanym na rozwiązaniach: drobna zmiana w interakcji może uruchomić większą zmianę.

Humor, a szczególnie suchary, nie są narzędziem dla wszystkich i w każdej sytuacji. Jeśli bliżej Ci do pracy na poważnie, spokojniej, bardziej strukturalnie, to też jest w porządku. W pracy ze społecznością nie chodzi o to, żeby używać „modnych” metod, tylko takich, które są spójne z Tobą i działają w danym kontekście. Tak jak w sztuce, nie każde narzędzie pasuje do każdego artysty.

Warto też pamiętać, że jeśli decydujesz się na humor, to nie zawsze „siądzie”. Czasem ktoś nie zrozumie, komuś nie przypasuje, a czasem po prostu wyjdzie niezręcznie. Zdarzają się wpadki i gafy. To jest część tej pracy. Na jednym ze spotkań w urzędzie rzuciłam sucharem i zapadła cisza. Nikt się nie śmiał. Wszyscy najpierw spojrzeli na panią dyrektor, jakby sprawdzali, czy w ogóle można. Była taka sekunda, może dwie, trochę napięcia, trochę niepewności. Dopiero potem ktoś się uśmiechnął i poszło.

I to też można wziąć z lekkością. Paradoksalnie właśnie wtedy humor najbardziej się przydaje, bo pomaga wrócić do kontaktu i iść dalej bez nadmiernego spinania się.

Humor w pracy ze społecznością lokalną nie jest dodatkiem ani „rozluźniaczem na koniec”. Może być realnym narzędziem pracy. Szczególnie w podejściu skoncentrowanym na rozwiązaniach, gdzie liczą się małe kroki, zasoby i to, co działa tu i teraz.

Suchar nie rozwiązuje problemów, ale potrafi zmienić moment. A czasem to właśnie moment decyduje, czy grupa pójdzie dalej, czy zostanie w miejscu. Jedno zdanie może obniżyć napięcie, uruchomić rozmowę i zaprosić ludzi do działania.

Nie trzeba być zabawną/nym. Wystarczy uważność i wyczucie chwili.

W naszym zespole Gościnnej Przystani  suchary to w zasadzie chleb powszedni (tak, wiem). Pojawiają się między spotkaniami, w trakcie i po nich, czasem bardziej trafione, czasem mniej. Dopiero jednak spotkanie szkoleniowe z Joanną i Marcinem Buraczek z Centrum Sięgam po Pomoc pomogło mi ubrać to w słowa i zobaczyć, że to, co robimy intuicyjnie, ma swoje miejsce w podejściu do pracy z ludźmi. Dzięki za to.

Na koniec dedykacja dla współsucharowczyń z Domu Sąsiedzkiego, z którymi przez lata rozwijałyśmy ten talent: Asi Zasowskiej, Dorocie Przybylskiej i Magdzie Urbanowicz oraz niezrównanemu mistrzowi tematu, Piotrowi Wróblewskiemu. Dzięki za wszystkie lepsze i gorsze suchary.