Publicystyka - ngo.pl

Służby sięgają po narzędzia kontroli operacyjnej, takie jak podsłuchy, kilka tysięcy razy rocznie. W 2025 r. sprawdziły w ten sposób prawie 5 tys. osób. Formalnie kontrolę nad ich działaniami sprawują sądy. Problem w tym, że zgody na podsłuchy wydają one „taśmowo”, bo w ponad 99% przypadków. Efekty widzieliśmy w trakcie dyskusji o aferze Pegasusa.

Dzieje się tak między innymi dlatego, że służby nie muszą informować sądu o okolicznościach podważających konieczność rozpoczęcia podsłuchu. Teraz sędzia będzie mógł zażądać od służb dodatkowych materiałów, a także sprawdzić, jak im idzie kontrola operacyjna. Jeśli zauważy nieprawidłowości, będzie mógł cofnąć zgodę na podsłuch i nakazać zniszczenie materiałów.

Fundacja Panoptykon ma powody do radości. O kontrolę nad służbami postuluje od ponad 15 lat.

„Ustawie daleko wprawdzie do systemowej reformy, o którą walczyliśmy, ale jest to krok w dobrym kierunku” – komentuje Wojciech Klicki, wiceprezes Panoptykonu.

W trakcie prac nad ustawą Fundacja podnosiła wątpliwości, że skoro sądy będą mogły (a nie musiały) skorzystać z nowych uprawnień, nie wiadomo, czy to zrobią. Dzięki poprawce wprowadzonej na ostatniej prostej z inicjatywy senatora Adama Bodnara opinia publiczna dowie się o tym, jak sędziowie korzystają z nowych uprawnień. Informacje te znajdą się w corocznych sprawozdaniach Prokuratora Generalnego.

Minister – Koordynator Służb Specjalnych obiecywał, że ustawa wzmacniająca sądowy nadzór nad kontrolą operacyjną to tylko jeden z kroków reformy. Trzymamy za słowo, bo służby mają ogromne możliwości i nie mogą działać bez żadnego zewnętrznego nadzoru.

Poza kontrolą pozostaje nadal wykorzystanie przez służby oprogramowania szpiegującego, takiego jak Pegasus. Przepisy dotyczące nadzoru nad kontrolą operacyjną tworzone były z myślą o tradycyjnym podsłuchu i to narzędzie dopuszczają do użytku służb. Oprogramowanie szpiegujące to jednak coś znacznie więcej niż podsłuch, bo pozwala na dostęp do całego cyfrowego życia właściciela lub właścicielki telefonu: do jego komunikacji, ale też np. bankowości elektronicznej czy profili w mediach społecznościowych. Pozwala też na sięganie po historyczne dane, w przeciwności do podsłuchu zbierającego informacje dopiero od momentu rozpoczęcia kontroli.

Polskie przepisy nie przewidują też rozwoju narzędzi sztucznej inteligencji. Tymczasem wykorzystanie AI w sektorze bezpieczeństwa wiąże się z gigantycznym ryzykiem. W Stanach Zjednoczonych, gdzie powszechnie stosowane są narzędzia do rozpoznawania twarzy, w wyniku błędu algorytmu doszło już do niejednego pobicia, a nawet śmierci przy okazji – niesłusznego! – zatrzymania przez organy ścigania.

W kancelarii Ministra – Koordynatora Służb Specjalnych procedowana jest kolejna ustawa zwiększająca uprawnienia służb. Agencja Wywiadu i Służba Wywiadu Wojskowego mają monitorować komunikację, która wychodzi z Polski i do niej przychodzi z zagranicy.

Lektura – skądinąd potrzebnego – projektu jeży włosy na głowie. W celu zatrzymywania szpiegów i terrorystów służby otrzymają dostęp do wszystkich naszych rozmów, czatów i wiadomości głosowych. Dzięki użyciu słów kluczowych, tzw. selektorów, służby wyłapią te „interesujące”, po czym będą mogły przekazać je dowolnym polskim lub zagranicznym służbom, a nawet podmiotowi prywatnemu.

Służby muszą mieć możliwość realizowania swoich zadań – także prowadzenia wywiadu elektronicznego czy używania zaawansowanych technologii. Jednak lepsze narzędzia i większe uprawnienia wymagają lepszego nadzoru, by służby bezkarnie nie mogły łamać naszych praw i wolności obywatelskich. Panoptykon, tak jak dotychczas, będzie konsekwentnie walczył o kontrolowanie kontrolujących.