Publicystyka - ngo.pl

W poprzednim artykule Samodzielne, czyli gorsze? Jak dokumentacja konkursowa odcina organizacje od EFS+ pisałam, że organizacje pozarządowe z bezpośredniego finansowania EFS+ nie wyklucza ustawa o pomocy społecznej ani Wytyczne EFS+, lecz interpretacja przyjęta w dokumentacji konkursowej.

Tymczasem 30 lipca 2026 r. EAPN Polska opublikował zaktualizowane rekomendacje pt. „Mieszkania z usługami i mieszkania ze wsparciem”. Autorzy wprost wycofują stwierdzenie, że organizacje pozarządowe mogą prowadzić mieszkania treningowe i wspomagane wyłącznie na zlecenie samorządu, oraz wniosek, że bezpośrednie nabory EFS+ dla organizacji na te mieszkania nie są możliwe. W to miejsce przyjmują, że ustawa daje organizacjom dwie równoległe drogi: prowadzenie mieszkania na zlecenie samorządu (art. 25) albo samodzielnie (art. 53 ust. 15 i ust. 22–23).

W stanowisku padają też dwa zdania istotne dla praktyki konkursowej. Pierwsze: nabór skierowany bezpośrednio do organizacji może obejmować zarówno ustawowe mieszkania treningowe i wspomagane prowadzone przez organizacje samodzielnie (poza trybem art. 25), jak i mieszkania z usługami/ze wsparciem. Drugie: samo dofinansowanie projektu ze środków EFS+ nie stanowi takiego zlecenia.

Stwierdzenie o wyłączności zlecenia było przywoływane w dokumentacji naborów lub oficjalnych wyjaśnieniach jako podstawa wyłączenia organizacji z bezpośredniego wsparcia EFS+, co – jak przyznaje sam EAPN – prowadziło do nierównego traktowania organizacji i mieszkańców w zależności od regionu.

EAPN policzył te mieszkania w rejestrach wojewodów. Według stanu na 23 lipca 2026 r. odrębne listy mieszkań prowadzonych poza trybem zlecenia opublikowało 15 z 16 urzędów wojewódzkich, a obejmują one około 220 mieszkań i ponad 700 miejsc. W trybie zleconym organizacje prowadzą około 320 mieszkań z około 1050 miejscami. Zbliżone dane zawiera sprawozdanie MRPiPS-06 za 2025 r.: 322 mieszkania, 1011 miejsc i 1212 osób korzystających w mieszkaniach zleconych podmiotom niepublicznym. Organizacje są zatem istotnym realizatorem tej usługi w obu trybach.

Projekt nowelizacji ustawy o pomocy społecznej (UD315) idzie w tym samym kierunku. Nowe brzmienie art. 53 ust. 3 pkt 3 wprost wymienia organizacje pozarządowe i przedsiębiorstwa społeczne jako podmioty uprawnione do prowadzenia mieszkań treningowych i wspomaganych na podstawie umów cywilnoprawnych lub umów najmu, poza systemem zlecania zadań publicznych. Uzasadnienie projektu potwierdza, że chodzi o uporządkowanie stanu istniejącego: nowelizacja przewiduje integrację rejestru wojewody przez objęcie nim zarówno mieszkań prowadzonych przez samorząd lub na jego zlecenie, jak i prowadzonych przez organizacje samodzielnie. Integracja zakłada, że oba tryby już funkcjonują legalnie.

Nowa wersja otwiera drogę do naborów, ale odsłania inny problem. Autorzy sami go nazywają: w trybie samodzielnym pobyt mieszkańca nie jest przyznawany decyzją administracyjną, a więc nie idzie za nim automatycznie publiczne finansowanie. Żeby ta forma wsparcia przetrwała poza okresem projektu, potrzebny jest mechanizm współfinansowania pobytu osób, których na to nie stać.

Mechanizm luki jest jasny: art. 53 ust. 15 ustawy o pomocy społecznej wyłącza stosowanie ust. 8–14, co potwierdzają także rekomendacje (projekt nowelizacji zawęża to wyłączenie do ust. 10–13). Pobyt nie jest wówczas przyznawany decyzją, a więc nie jest świadczeniem z pomocy społecznej. Nie ma zatem przepisu, na podstawie którego gmina dopłacałaby do pobytu osoby o niewystarczających dochodach. Zostaje umowa cywilnoprawna z mieszkańcem, czyli z osobą, która najczęściej nie ma z czego zapłacić.

Dla organizacji oznacza to jedno: spór o dopuszczalność może zamienić się w spór o trwałość. Regulaminy naborów wymagają zadeklarowania utrzymania miejsc świadczenia usług po zakończeniu projektu. Instytucja zarządzająca nie musi już twierdzić, że organizacja nie może prowadzić mieszkania. Wystarczy zarzut, że nie wykazała, z czego je utrzyma. Skutek praktyczny bywa ten sam.

Warto przy tym odróżnić dwie rzeczy. Zastrzeżenie autorów dotyczy trwałości tej formy wsparcia w systemie, a nie kryterium trwałości projektu z Wytycznych EFS+. Powoływanie go jako podstawy odmowy w naborze byłoby nadinterpretacją. Organizacje powinny precyzyjnie wykazywać w dokumentacji aplikacyjnej, że trwałość w rozumieniu unijnym oznacza podtrzymanie gotowości podmiotu do świadczenia usług, a nie przedstawienie promesy finansowania ze środków gminy.

Rekomendacje proponują rozwiązanie luki finansowej przez umowę gminy z podmiotem prowadzącym mieszkanie. To jednak znowu uzależnia trwałość od woli samorządu – czyli odtwarza problem, który właśnie został usunięty, tylko na innym etapie.

Skuteczniejsze byłoby przyznanie prawa do dofinansowania pobytu samemu mieszkańcowi, w drodze decyzji, z możliwością realizacji w mieszkaniu wpisanym na ewidencji prowadzonej przez wojewodę. Taka konstrukcja tworzy stabilne źródło finansowania, nie uzależnia go od zgody gminy na współpracę z konkretną organizacją i przywraca mieszkańcowi drogę odwoławczą, której w trybie samodzielnym dziś nie ma. Projekt nowelizacji jest w Sejmie, więc jest to właściwy moment na zgłoszenie takiego postulatu.

Dokument nie zmienia stanu prawnego i nie wiąże instytucji zarządzających. Nowa wersja zastępuje tę z 2024 r. Autorzy zwracają się do Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej, by przekazało ją instytucjom zarządzającym programami regionalnymi i regionalnym ośrodkom polityki społecznej – w trybie analogicznym do pisma z 24 września 2024 r. Do czasu takiego przekazania instytucje mogą nadal opierać się na wersji poprzedniej.

Autorzy postulują ponadto jednoznaczne stanowisko interpretacyjne MRPiPS i MFiPR oraz doprecyzowanie przepisów w nowelizacji ustawy o pomocy społecznej.

Link do rekomendacji: https://www.eapn.org.pl/aktualnosci/mieszkania-z-uslugami-i-wsparciem-zaktualizowane-rekomendacje-eapn-polska/.

1. Zgłosić prowadzone przez siebie mieszkanie do ewidencji prowadzonej przez właściwego wojewodę (obecnie: lista, po nowelizacji: rejestr). To podstawowy warunek formalny wykazania legalności trybu samodzielnego, wprost akcentowany w nowej wersji rekomendacji.
2. Kwestionować odmowy w trybie protestu, powołując aktualizację rekomendacji oraz brak podstawy w Wytycznych EFS+ dla wykluczenia trybu samodzielnego.
3. Przygotować się na zarzut trwałości. Przed złożeniem wniosku warto opisać model finansowania pobytu po zakończeniu projektu. W trybie samodzielnym dopuszczalny jest najem, a mieszkaniec z tytułem prawnym do lokalu może korzystać ze świadczeń przyznawanych mu indywidualnie, w tym z dodatku mieszkaniowego oraz usług opiekuńczych przyznawanych decyzją gminy. Finansowanie można więc budować na poziomie mieszkańca, bez umowy organizacji z gminą. Modelu trwałości nie należy opierać wyłącznie na dodatku mieszkaniowym (ze względu na niskie limity kwotowe), ale na montażu wieloźródłowym: częściowej odpłatności mieszkańca, środkach z PFRON, programach resortowych oraz indywidualnych świadczeniach opiekuńczych. 
4. Uporządkować dokumenty wewnętrzne. Skoro nie ma decyzji administracyjnej ani kontraktu mieszkaniowego, potrzebne są m.in.: regulamin przyjęć, kryteria kwalifikacji, wzór umowy z mieszkańcem (rozdzielający stosunek najmu/podnajmu od świadczenia usług wsparcia) i tryb zakończenia pobytu. Bez nich rośnie ryzyko zarzutu arbitralności, a w kontroli projektu problem z udokumentowaniem statusu uczestnika. 
5. Włączyć się w lobbing parlamentarny przy projekcie nowelizacji ustawy o pomocy społecznej. Federacje i sieci NGO powinny formalnie zgłosić poprawkę przyznającą mieszkańcowi prawo do bezpośredniego dofinansowania pobytu w lokalu wpisanym do ewidencji prowadzonej przez wojewodę (np. w formie bonu/decyzji), co przełamie finansowy monopol gmin.

Ada Chudzik - Adwokat, członkini Izby Adwokackiej w Warszawie, psycholog. W Kancelarii Legalden wykorzystuje wieloletnie doświadczenie zdobyte w obsłudze sektora finansowego oraz spółek kapitałowych, aby dostarczać organizacjom pozarządowym rozwiązania prawne, które pozwalają im stabilniej się rozwijać. Specjalizuje się w szeroko pojętym compliance oraz prawie cywilnym. Jej codzienna praktyka obejmuje negocjowanie i tworzenie umów, regulaminów oraz wdrażanie systemów zarządzania zgodnością, które chronią organizacje przed ryzykami prawnymi.

Dodaj mnie do sieci kontaktów na Linkedin https://www.linkedin.com/in/adachudzik/