Reforma samorządu musi objąć także wpływ mieszkańców
Rady gmin potrzebują niezależności, kompetencji i skutecznych narzędzi kontroli. Raport „Rada w cieniu „włodarza” dostarcza poważnych argumentów za takimi zmianami. Zwraca jednak uwagę również coś innego: w postulatach badanych najrzadziej pojawiała się potrzeba zwiększenia udziału mieszkańców. Reforma samorządu powinna odpowiedzieć także na pytanie, co zmieni się dla ludzi, którzy tworzą lokalną wspólnotę.
Po lekturze raportu przygotowanego dla Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego pozostaje smutek. W relacjach rozmówców pojawiają się rady pozbawione wystarczającego wsparcia, radni są nieprzygotowani do podejmowania decyzji, zależności zawodowe i osobiste decydują o stronniczości lub ograniczonej odwadze, a kontrola ograniczona jest do formalności. Oczywiście są również przykłady dobrej współpracy i rzeczywistego wpływu. Obraz jest zróżnicowany, ale trudno przejść obojętnie wobec opisanych słabości.
Autorzy, Magdalena Dudkiewicz i Marek Dudkiewicz, wskazują na nierównowagę między radą a władzą wykonawczą. Urząd dysponuje personelem, dokumentacją i zapleczem merytorycznym. Rada, która ma samodzielnie oceniać propozycje wójta, burmistrza czy prezydenta, często pozostaje zależna od tego samego zaplecza.
To ważny temat ustrojowy. Mnie jednak, jako sołtysa i osoby działającej w organizacji społecznej, szczególnie interesuje jego dalszy ciąg: co ta nierównowaga oznacza dla mieszkańców i ich możliwości współdecydowania?
Co rzeczywiście mówi badanie?
Raport opiera się na 42 wywiadach pogłębionych przeprowadzonych w celowo dobranych gminach. Rozmówcami byli przede wszystkim przewodniczący rad. To badanie jakościowe, które pozwala rozpoznać mechanizmy i zrozumieć doświadczenia uczestników, ale nie określa częstości występowania problemów w całej Polsce. Trzeba też pamiętać, że poznajemy przede wszystkim perspektywę osób kierujących radami. Nie jest ona systematycznie konfrontowana z ocenami mieszkańców, organizacji społecznych i władz wykonawczych. W rozmowie opublikowanej w Podcaście Samorządowym FRDL prof. Magdalena Dudkiewicz wyraźnie przestrzega przed odczytaniem wyników jako zbiorowej oceny radnych jako bezradnych i niekompetentnych. Ich portret powstał głównie z wypowiedzi przewodniczących rad, a więc osób zajmujących określoną pozycję w lokalnej strukturze władzy. Dlatego raport traktuję jako ważny punkt wyjścia do debaty, a nie podstawę do wystawienia jednej oceny wszystkim polskim samorządom.
Szczególnie interesujący jest rozdział poświęcony postulatom zmian. Najczęściej powraca potrzeba niezależnego wsparcia prawnego. Ważne są dostęp do informacji, rozwój kompetencji i gwarancje niezależności rady. Najrzadziej wskazywano zwiększenie partycypacji społecznej.
Nie dowodzi to oczywiście, że badani lekceważą mieszkańców. Częstotliwość zgłaszania postulatu nie jest prostą miarą jego znaczenia. Możliwe, że rozmówcy koncentrowali się na najbardziej dotkliwych ograniczeniach własnej pracy. Mimo to warto zapytać, dlaczego w rozmowie o naprawie lokalnej demokracji tak słabo wybrzmiewa sprawa udziału jej uczestników.
Mieszkaniec między wyborami
Mieszkaniec może przyjść na spotkanie, zabrać głos, zgłosić uwagę. Dopiero dalsze losy tej uwagi pokazują, czy miał jakikolwiek wpływ na rozstrzygnięcie. Wyobraźmy sobie konsultacje dotyczące urządzenia wspólnej przestrzeni. Mieszkańcy otrzymują gotowy projekt i mogą wskazać preferowany wariant wyposażenia. Nie rozmawiano z nimi wcześniej o tym, komu miejsce ma służyć, jakie potrzeby pozostają niezaspokojone i ile będzie kosztowało jego utrzymanie. Konsultacje się odbyły. Najważniejsze decyzje zapadły jednak przed ich rozpoczęciem.
Takie sytuacje mogą rodzić rozczarowanie. Formalna możliwość wypowiedzi zostaje pomylona z możliwością współtworzenia rozwiązania. Nie każda sprawa wymaga szerokich konsultacji i nie każdą decyzję można poddać wspólnemu rozstrzygnięciu. Są ograniczenia prawne, finansowe i techniczne, a wybrane władze ponoszą odpowiedzialność za swoje decyzje. Właśnie dlatego na początku trzeba jasno powiedzieć, jaki jest zakres wpływu mieszkańców. Obietnica udziału powinna jednakże odpowiadać temu, co rzeczywiście można zmienić.
Niska frekwencja wymaga pytań
W działalności lokalnej często wracam do budowania współodpowiedzialności za miejscowość czy gminę. Zależy mi, żeby więcej osób zabierało głos, proponowało działania i uczestniczyło w ich realizacji. Jednak wezwanie mieszkańców do większej aktywności jest dopiero początkiem pracy. Kiedy na spotkanie przychodzi niewiele osób, łatwo uznać, że wspólne sprawy ich nie interesują. Zanim przyjmiemy takie wyjaśnienie, warto sprawdzić, czy informacja dotarła odpowiednio wcześnie, czy termin umożliwiał udział i czy materiały dało się zrozumieć bez znajomości urzędowego języka. Trzeba też zapytać, czego nauczyło mieszkańców poprzednie uczestnictwo. Czy usłyszeli odpowiedź na zgłoszony problem? Czy wiedzą, dlaczego ich propozycję odrzucono? Czy zobaczyli zmianę, do której się przyczynili?
Powtarzające się doświadczenie braku wpływu może, i w mojej ocenie, sprzyja wycofaniu. To jeden z mechanizmów, które warto sprawdzać, zamiast każdą nieobecność tłumaczyć obojętnością. Są też osoby, które chciałyby uczestniczyć, ale opiekują się bliskimi, pracują w godzinach spotkań, mają trudności z dojazdem albo obawiają się publicznego wystąpienia. Samo otwarcie Sali czy gremium nie zapewnia im dostępu do rozmowy. Potrzebne bywają mniejsze spotkania, możliwość zgłoszenia uwagi w innej formie i bezpośrednie dotarcie do środowisk, których dotychczas nie słychać.
Udział pozostaje prawem i przywilejem. Mieszkańcy nie mają obowiązku stale śledzić dokumentów i przychodzić na każde zebranie. Instytucje powinny działać rzetelnie także wobec tych, którzy nie mogą regularnie uczestniczyć w życiu publicznym.
Organizacje społeczne mają tu własne zadanie
Dla organizacji pozarządowych raport otwiera temat znacznie szerszy niż mobilizowanie ludzi do przyjścia np. na konsultacje. Organizacje mogą pomagać mieszkańcom rozumieć planowane decyzje: wyjaśniać pojęcia, porządkować warianty, pokazywać konsekwencje i przygotowywać pytania. Mogą docierać do osób rzadziej obecnych w debacie oraz prowadzić rozmowy, w których jest miejsce na namysł i różnicę zdań.
To istotny obszar edukacji dorosłych. Czytanie budżetu, rozumienie dokumentu strategicznego (np. strategii rozwoju gminy), formułowanie wniosku czy rozmowa o sprzecznych potrzebach wymagają umiejętności. Można się ich uczyć na konkretnych sprawach dotyczących własnej miejscowości.
W podcaście pojawia się także kwestia przechodzenia od doświadczenia protestu do pracy nad wspólnymi decyzjami. Rozwinąłbym ten wątek: sprzeciw bywa potrzebny i może uruchomić ważną zmianę. Dalsza praca wymaga jednak również porównania rozwiązań, uzgodnienia priorytetów i rozważenia skutków dla innych grup. Organizacje społeczne mogą tworzyć przestrzeń do uczenia się tych umiejętności, zachowując prawo do stanowczej krytyki. Organizacja może również sprawdzać, co stało się po zakończeniu konsultacji, czy opublikowano odpowiedzi na uwagi, uzasadniono wybór rozwiązania i wreszcie czy podjęte zobowiązania są realizowane? Taka rola wymaga samodzielności i tzw. odwagi cywilnej. Współpraca z gminą, także finansowa, nie powinna odbierać organizacji możliwości zgłaszania wątpliwości i krytycznych ocen. Warto jasno określać jej zadanie, sposób finansowania oraz granice odpowiedzialności.
Potrzebna jest także pokora po stronie społecznej. Organizacja nie staje się automatycznie reprezentantem wszystkich mieszkańców. Powinna wyjaśniać, czy przedstawia stanowisko swoich członków, uczestników określonego procesu, czy szerszej grupy, z którą rzeczywiście rozmawiała. Sprawne i głośne środowisko nie może przesłonić tych, którzy nie mają podobnych możliwości działania.
Bliskość nie zastąpi przejrzystości
Raport zwraca uwagę na znaczenie osobistych relacji w gminach wiejskich. Bezpośredni kontakt bywa ogromnym zasobem. Można szybko przekazać informację, dostrzec problem i znaleźć rozwiązanie.
Ta sama bliskość może jednak utrudniać zadawanie pytań. Uwaga dotycząca sposobu działania instytucji bywa zbyt często odbierana jako osobisty zarzut. Osoba zgłaszająca problem ryzykuje pogorszenie relacji z kimś, kogo spotyka na co dzień.
Dlatego również małe społeczności potrzebują przejrzystych zasad. Mieszkaniec powinien móc zadać pytanie, otrzymać odpowiedź i prześledzić sposób podjęcia decyzji bez konieczności korzystania z osobistej znajomości.
To samo dotyczy radnych. Dobra współpraca z wójtem nie zwalnia z samodzielnej oceny jego propozycji. Z kolei krótka sesja i jednomyślne głosowanie nie muszą oznaczać bierności - mogą być rezultatem rzetelnej pracy komisji. Warto więc oceniać jakość procesu, dostępność argumentów i możliwość zgłoszenia zastrzeżeń, a nie samą długość dyskusji.
Zgoda potrzebuje miejsca na sprzeciw
W rozmowie o wynikach badania prof. Dudkiewicz zwraca uwagę na ryzyko myślenia grupowego. Gdy nikt nie kwestionuje propozycji, decydent może nie skonfrontować się z jej słabościami i dalszymi konsekwencjami. Spór prowadzony w ramach uzgodnionych zasad może pomóc wypracować lepsze rozwiązanie. Warunkiem jest pozostanie w rozmowie oraz gotowość do rozpatrzenia argumentów drugiej strony. Sama eskalacja konfliktu niczego takiego nie zapewnia.
To uwaga dotycząca przede wszystkim relacji rady z władzą wykonawczą. Moim zdaniem warto odnieść ją również do udziału mieszkańców. Pytanie o koszty utrzymania inwestycji, dostępność usługi czy pominiętą grupę odbiorców może ujawnić problem, którego autorzy projektu nie dostrzegli. Dlatego zapraszając ludzi do rozmowy, trzeba dopuścić możliwość, że zakwestionują także samo założenie przedsięwzięcia.
Z perspektywy praktyka pracy rozwojowej i facylitatora interesuje mnie szczególnie sposób prowadzenia takiej rozmowy. Jeśli każda wątpliwość jest odbierana jako brak lojalności lub atak, ludzie mogą zacząć zachowywać uwagi dla siebie. Publiczna zgoda przestaje wtedy być wiarygodną informacją o tym, co naprawdę myślą uczestnicy.
Badaczka wskazuje w podcaście na możliwość skorzystania z zewnętrznego moderatora i ekspertów. W lokalnej praktyce oznaczałoby to zadbanie o konkretne warunki: dopuszczenie różnych osób do głosu, oddzielenie informacji od przypuszczeń, wyjaśnienie punktów spornych i zapisanie kwestii wymagających sprawdzenia. Osoba prowadząca powinna pomagać uczestnikom zrozumieć różnice i możliwości uzgodnienia stanowisk. Jej zadaniem nie jest uzyskanie akceptacji dla z góry wybranego rozwiązania. Taka praca wymaga czasu. Może jednak pozwolić wcześniej dostrzec koszty i ryzyka, które po podjęciu decyzji będą trudniejsze do usunięcia. To kolejny powód, by włączenie mieszkańców planować przed zatwierdzeniem najważniejszych założeń.
Od deklaracji do warunków udziału
Debata o reformie samorządu lokalnego powinna objąć niezależne wsparcie rad, możliwość skutecznego uzyskiwania informacji i przygotowanie radnych do wykonywania mandatu. Zmiany trzeba projektować z uwzględnieniem kosztów oraz ryzyka konfliktów i paraliżu decyzyjnego.
Równolegle potrzebujemy standardów udziału mieszkańców. Powinny one obejmować wczesne zapraszanie do rozmowy, zrozumiałe przedstawienie problemu i dostępne formy wypowiedzi. Proces musi kończyć się informacją, jakie uwagi wpłynęły na decyzję oraz dlaczego pozostałych nie przyjęto.
Część takich rozwiązań można wprowadzać już dziś. Inne wymagają zmian prawnych albo dodatkowych zasobów. Uczciwa rozmowa o partycypacji powinna obejmować również czas i pieniądze potrzebne na jej przygotowanie, prowadzenie i podsumowanie.
Ważne jest też rozróżnienie diagnozy i projektu reformy. Prof. Dudkiewicz wyjaśnia, że postulaty zebrane w raporcie pochodzą od badanych i nie stanowią pakietu rozwiązań sprawdzonych pod względem prawnym ani gotowych do wdrożenia. Dla mnie oznacza to potrzebę dalszej pracy z udziałem praktyków, prawników i przedstawicieli różnych środowisk mieszkańców. Także samą reformę warto przygotowywać w sposób, który daje tym środowiskom rzeczywisty wpływ.
Warto przy tym patrzeć dalej niż na liczbę spotkań i uczestników. Znaczenie ma to, czy dotarliśmy do różnych grup, czy zgłoszone problemy zostały rozpatrzone i czy uczestnicy rozumieją ostateczne rozstrzygnięcie. Sprzeciw wobec decyzji nie musi oznaczać porażki konsultacji. Może pozostać także po rzetelnej rozmowie. Porażką jest sytuacja, w której uczestnik nie wie, czy ktokolwiek odniósł się do jego argumentów.
Wpływ musi mieć dalszy ciąg
Niepokoi mnie perspektywa reformy, która poprawi relacje między organami gminy, a pozostawi mieszkańców w dotychczasowej roli: wyborców, odbiorców informacji i osób zapraszanych do wypowiedzi na końcu, po ustaleniu najważniejszych spraw.
Silniejsza rada może lepiej reprezentować wspólnotę. Żeby tak się stało, potrzebuje zarówno samodzielności wobec władzy wykonawczej, jak i stałej relacji z mieszkańcami. Organizacje społeczne mogą pomagać w jej budowaniu, pilnując jednocześnie własnej niezależności i otwartości na różne głosy.
Jako sołtysowi szczególnie zależy mi na tym, żeby zaangażowanie dawało doświadczenie sensu wspólnego działania. Bez niego trudno zapraszać kolejne osoby i dzielić odpowiedzialność, która zbyt łatwo pozostaje w rękach niewielkiej grupy. Każde zaproszenie do udziału tworzy zobowiązanie po stronie zapraszających. Trzeba wrócić do ludzi z odpowiedzią, również odmowną, jeśli jest uzasadniona.
Właśnie wtedy rozstrzyga się, czy następna rozmowa zacznie się od zaufania, czy od przekonania, że ponownie szkoda czasu.
Źródła
Magdalena Dudkiewicz, Marek Dudkiewicz, „Rada w cieniu "włodarza". Asymetria władzy w gminie w relacjach przewodniczących rad. Raport końcowy z badań jakościowych”, opracowanie dla Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego, październik 2026. W szczególności s. 4–10, 28–30, 36–43 i 46–52.
„Co wiemy dzięki badaniu przewodniczących rad gmin? | prof. Magdalena Dudkiewicz”, Podcast Samorządowy FRDL. Wypowiedzi omówiono na podstawie transkrypcji rozmowy, bez dosłownych cytatów. Rozwinięcie dotyczące udziału mieszkańców i roli organizacji społecznych stanowi interpretację autora artykułu.
Dodaj informację do portalu ngo.pl!
Czekamy na Twój artykuł, komentarz, wywiad czy relację. Dotrzyj ze swoją informacją do tysięcy osób, które czytają ngo.pl.
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP
-
Anna Twardowska, Centrum PISOP
-
Dorota Setniewska, ngo.pl