Publicystyka - ngo.pl

Jedna sztuczna bariera na kilometr – tak wygląda rzeczywista infrastruktura polskich rzek. Przestarzałe jazy, progi i zapory zmieniają przepływ wody, migrację ryb i osłabiają naturalną zdolność rzek do łagodzenia katastrofalnych skutków susz oraz powodzi. Nowy raport Fundacji ClientEarth Prawnicy dla Ziemi przedstawia rozwiązania prawne na odblokowanie wolnego przepływu polskich rzek oraz wyjaśnia jak przekłada się on dziś na korzyści dla bezpieczeństwa i odporności kraju.

• Europejskie rzeki są przegrodzone przez ok. 1,2 mln sztucznych barier
• W Polsce sztucznych barier jest ponad 80 000
• W latach 2020-2024 usunięto w Polsce jedynie 10 takich barier (dla porównania, Finlandia usunęła w tym czasie 173 bariery, a Francja 383)
• Prawnicy przedstawiają rozwiązania na odblokowanie wolnego przepływu polskich rzek

Do tej pory dla ochrony przed powodzią budowane były tamy i zapory, a rzeki zamykano w betonowych korytach. Jednak dziś wiadomo już, że taka regulacja jedynie pogłębia problem. Sztuczne bariery zmieniają naturalny rytm rzek – utrudniają przepływ wody i transport osadów, odcinają rzeki od terenów zalewowych, wpływają na temperaturę wody i ograniczają migrację ryb. W efekcie rzeki tracą część swojej naturalnej funkcji: gorzej zatrzymują wodę w krajobrazie, słabiej zasilają wody podziemne i mają mniejszą zdolność do łagodzenia fali powodziowej.

Od stanu rzek zależy lokalne bezpieczeństwo wodne, stabilność rolnictwa, ochrona miejscowości przed skutkami ekstremalnych zjawisk pogodowych i jakość życia ludzi mieszkających w dolinach rzecznych.

„Dlatego wolne rzeki to dziś inwestycja w bezpieczeństwo. Jeśli rzeka może płynąć i zasilać okoliczne ekosystemy, lepiej chroni nas przed skutkami susz i powodzi” – mówi Maria Włoskowicz, prawniczka w Fundacji ClientEarth Prawnicy dla Ziemi. – „Jednak w Polsce prawo i praktyka administracyjna często nie nadążają za tą potrzebą. Pod względem proceduralnym usunięcie przestarzałej bariery bywa trudniejsze niż zbudowanie nowej. Potrzebujemy wprowadzenia przepisów, które pozwolą odpowiednim instytucjom działać sprawnie i odpowiedzialnie. Nasz najnowszy raport wskazuje, jak to zrobić” – dodaje.

Usuwanie przestarzałych barier to element wdrażania unijnego rozporządzenia o odbudowie przyrody (Nature Restoration Regulation). Polska powinna przygotować listę sztucznych barier i w pierwszej kolejności usuwać te przestarzałe.

„Z naszej analizy wynika, że Polska nie jest przygotowana do realizacji tych obowiązków w sposób systemowy. Brakuje kompletnej listy barier, jasnych zasad priorytetyzacji, procedur dla obiektów o nieustalonym statusie własnościowym oraz dedykowanego finansowania. Problemem jest też brak utrwalonej praktyki administracyjnej, przez co projekty usuwania barier mogą być długie, kosztowne i niepewne” – wymienia Włoskowicz.

Analizowane w raporcie przykłady Francji i Finlandii pokazują, że systemowe podejście może być skuteczne. We Francji opiera się ono na rejestrach przeszkód, kryteriach priorytetyzacji, finansowaniu z agencji wodnych i współpracy różnych poziomów administracji. Finlandia z kolei pokazuje znaczenie programów wspierających lokalne inicjatywy i projekty prowadzone we współpracy z samorządami, organizacjami społecznymi i właścicielami obiektów.

Efekty widać w liczbach. W Polsce w latach 2020-2024 usunięto jedynie 10 przeszkód ograniczających swobodny przepływ. Dla porównania Finlandia usunęła w tym czasie 173 bariery, a Francja 383.

Odbudowa wolno płynących rzek to działanie na rzecz bezpieczeństwa wodnego Polski. Raport ClientEarth pokazuje praktyczne narzędzia do odbudowy wolnych rzek.