Publicystyka - ngo.pl

O uczestnictwie młodych ludzi mówi się dziś bardzo często. Zaprasza się ich na wydarzenia, tworzy przeznaczone dla nich programy, organizuje konsultacje i publikuje deklaracje podkreślające znaczenie ich głosu. Rzadziej zadaje się jednak trudniejsze pytanie: czy młodzi ludzie rzeczywiście uczestniczą w podejmowaniu decyzji i kształtowaniu debaty, czy pozostają przede wszystkim odbiorcami działań zaprojektowanych przez dorosłych?

Doświadczenie Fundacji „Generazione Ponte” nie zaczęło się od jednego projektu ani od pojawienia się sztucznej inteligencji. Powstawało stopniowo, pomiędzy Polską i Włochami, w środowiskach zajmujących się prawami człowieka, edukacją, geopolityką, dialogiem międzykulturowym i odpowiedzialnością za jakość debaty publicznej. Poszczególne inicjatywy różniły się tematyką i formą, ale łączyło je jedno przekonanie: uczestnictwo nie może polegać wyłącznie na obecności. Musi oznaczać możliwość zadawania pytań, formułowania własnych ocen, kwestionowania gotowych odpowiedzi i wpływania na kierunek wspólnej pracy.

Jednym z ważnych środowisk tego procesu był Festiwal Praw Człowieka „Sulla tua pelle, sulla nostra pelle” w Bolonii, rozwijany przez Geopolis i Paideia APS. W centrum programu znalazły się prawa człowieka, edukacja, konstytucja, wolność słowa i badań, przemoc, sytuacja kobiet i dzieci oraz odpowiedzialność społeczna. Generazione Ponte nie próbowało tworzyć obok festiwalu własnego, konkurencyjnego wydarzenia. Wniosło do istniejącej przestrzeni doświadczenia związane z migracją, drugimi i trzecimi pokoleniami, pracą, tożsamością, obywatelstwem oraz prawem do bycia wysłuchanym. Było to ważne doświadczenie współpracy: własna tożsamość organizacji nie musi oznaczać budowania wszystkiego od początku. Czasami większą wartość ma wniesienie treści, metody i odpowiedzialności do przestrzeni tworzonej wspólnie z innymi.

Drugi kierunek rozwoju prowadził przez Kraków. Udział w II Forum Geopolitycznym Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej we wrześniu 2025 roku, a następnie partnerstwo przy III Forum w maju 2026 roku, pozwoliły połączyć doświadczenie włoskie z polskim środowiskiem akademickim i analitycznym. Współpraca z osobami związanymi z UKEN i Polskim Towarzystwem Geopolitycznym pokazała, że geopolityka nie musi być zamkniętą rozmową ekspertów o państwach, armiach i granicach. Może być również narzędziem edukacji obywatelskiej: uczyć rozróżniania informacji od interpretacji, rozpoznawania interesów, analizowania źródeł i rozumienia konsekwencji podejmowanych decyzji.

Ta sama myśl towarzyszyła organizacji międzynarodowego wydarzenia No Order Geopolitics w Rawennie. W dyskusjach dotyczących Arktyki, Bałtyku, infrastruktury, wojny informacyjnej i zmieniającego się porządku międzynarodowego ważne było nie tylko przekazanie wiedzy, lecz także stworzenie przestrzeni spotkania różnych pokoleń, doświadczeń i sposobów patrzenia na świat. Młody człowiek nie powinien otrzymywać gotowej mapy rzeczywistości wraz z instrukcją, co ma o niej myśleć. Powinien dostać narzędzia pozwalające tę mapę czytać, sprawdzać i - gdy jest to uzasadnione - podważać.

Z tych doświadczeń wyrosła candidatura Fundacji „Generazione Ponte” w programie Erasmus+ KA154-YOU pod tytułem „Głos młodych, jakość debaty”. Projekt został złożony do polskiej Agencji Narodowej i pozostaje w ocenie. Zakłada dwunastomiesięczną pracę z grupą młodych osób w wieku od 16 do 30 lat, prowadzoną głównie w formule online i w małych grupach, bez budowania programu wokół mobilności zagranicznej. Jego rdzeniem są analiza źródeł, argumentowanie, słuchanie, dialog i świadome uczestnictwo w debacie publicznej. Młodzi ludzie nie zostali w nim potraktowani jako grupa, której należy przedstawić wcześniej przygotowany materiał. Mają współtworzyć pytania, tematy, sposób pracy i refleksję nad rezultatami.

W tym miejscu spotykają się doświadczenia Festiwalu Praw Człowieka, środowiska Geopolis, krakowskich forów oraz współpracy polsko-włoskiej. Każde z nich wnosi coś innego. Festiwal przypomina, że uczestnictwo zaczyna się od praw, godności i możliwości zabrania głosu. Forum akademickie uczy dyscypliny analitycznej i odpowiedzialności za słowo. Erasmus+ daje możliwość przełożenia tych doświadczeń na dłuższy proces, w którym młodzi ludzie mogą nie tylko uczestniczyć, ale również współdecydować o jego przebiegu.

Dopiero na tym tle pojawia się sztuczna inteligencja. Nie jako nowy temat, który usuwa wcześniejsze doświadczenia, lecz jako kolejne środowisko, w którym rozstrzyga się jakość uczestnictwa. Narzędzia AI mogą ułatwiać dostęp do wiedzy, tłumaczenie, porządkowanie informacji i rozwijanie pomysłów. Mogą jednak również przejmować coraz większą część procesu poznawczego: formułować pytania, wybierać argumenty, budować wnioski i podsuwać decyzje. Problem nie polega więc wyłącznie na tym, czy odpowiedź wygenerowana przez system jest poprawna. Chodzi również o to, czy człowiek potrafi odtworzyć drogę prowadzącą do tej odpowiedzi, zakwestionować ją i zatrzymać proces delegowania własnego osądu.

Temu służy ABC - Gramatyka odpowiedzialności - oraz jej edukacyjne rozwinięcie Youth AI Safeguard. Są to narzędzia powstałe na gruncie wcześniejszej pracy nad uczestnictwem, odpowiedzialnością i jakością debaty. Youth AI Safeguard został wyróżniony w 2026 roku pierwszym miejscem Silver w obszarze „Intelligenza Protettiva” podczas ENIA AI Awards w Mediolanie. To ważne potwierdzenie kierunku pracy, ale nie jej początek ani zakończenie. Ochrona młodych osób w świecie sztucznej inteligencji nie może ograniczać się do zakazów, filtrów i technicznych zabezpieczeń. Musi obejmować ochronę ich samodzielności poznawczej, prawa do wątpliwości oraz zdolności do podejmowania decyzji, za które potrafią później wziąć odpowiedzialność.

Historia prowadząca od Bolonii przez Kraków i Rawennę do projektu Erasmus+ oraz Youth AI Safeguard pokazuje, że działania na rzecz młodzieży nie powinny być zbiorem oddzielnych wydarzeń. Potrzebna jest ciągłość: od praw człowieka do edukacji obywatelskiej, od edukacji obywatelskiej do jakości debaty, od jakości debaty do odpowiedzialnego korzystania z technologii. Potrzebne są również organizacje zdolne łączyć różne środowiska bez podporządkowywania jednego drugiemu.

Generazione Ponte oznacza właśnie próbę budowania takiego mostu. Nie mostu rozumianego jako hasło o współpracy, lecz jako codzienną pracę nad przekładem doświadczeń między Polską i Włochami, między światem akademickim i społecznym, między dorosłymi i młodymi oraz między możliwościami technologii a granicami odpowiedzialnej delegacji. Jeżeli młodzi ludzie mają rzeczywiście uczestniczyć w życiu publicznym, nie wystarczy zaprosić ich do sali. Trzeba pozostawić im przestrzeń, w której ich pytania mogą zmienić również tych, którzy ich zaprosili.