Publicystyka - ngo.pl

Ewaluacja partycypacyjna polega na angażowaniu możliwie szerokiego grona interesariuszy — o różnym poziomie i stopniu zaangażowania w oceniane działania. Sprzyja to wzmacnianiu ich poczucia sprawczości oraz współodpowiedzialności za przebieg procesu i jego rezultaty. Wykorzystywanie metod partycypacyjnych w ewaluacji projektów i programów humanitarno-rozwojowych przyczynia się tym samym do ograniczania nierówności w relacjach władzy między organizacjami udzielającymi wsparcia a osobami i społecznościami, które z niego korzystają.

Partycypacyjne badanie narracyjne (ang. Participatory Narrative Inquiry, PNI) zyskuje coraz większą popularność w sektorze humanitarno-rozwojowym — od międzynarodowych organizacji pozarządowych, takich jak Action on Disability and Development International, po agendy Organizacji Narodów Zjednoczonych, w tym Międzynarodowy Fundusz Rozwoju Rolnictwa (ang. International Fund for Agricultural Development, IFAD). Z tego względu metoda ta stanowi główny temat niniejszego artykułu

Partycypacyjne badanie narracyjne polega na tym, że grupa osób dzieli się własnymi doświadczeniami, a następnie wspólnie je analizuje, aby nadać sens złożonym sytuacjom i zjawiskom. Metoda ta koncentruje się na pogłębionym rozpoznaniu przekonań i perspektyw uczestników poprzez opowiadanie historii oraz ich wspólną interpretację.

PNI ma też trzy etapy, pierwszym jest zbieranie opowieści, drugim nadawanie im znaczeń, a trzecim dzielenie się opowieściami ze społecznością (porównaj Kurtz – s. 77-79).

Partycypacyjne badanie narracyjne koncentruje się na złożonych, nieuporządkowanych i wielowymiarowych kwestiach, często budzących kontrowersje. Jakie korzyści niesie zastosowanie tej metody?

Pozwala ona odpowiadać na konkretne pytania poprzez analizę wzorców wyłaniających się z różnorodnych doświadczeń i refleksji. Umożliwia także identyfikowanie narastających problemów oraz nowych możliwości dzięki odwołaniu się do bieżących doświadczeń uczestników. Może wspierać rozwiązywanie długotrwałych wyzwań poprzez uruchomienie zbiorowej wyobraźni, a także pomagać w odkrywaniu autentycznych historii, które uwidaczniają – i niekiedy podważają – utrwalone, ograniczające założenia (porównaj Kurtz – s. 3-4).

PNI stosuje się głównie w badaniach prowadzonych w organizacjach i społecznościach, a nie na poziomie pojedynczych jednostek. Uczestnicy dzielą się swoimi historiami, które następnie wspólnie analizują i wykorzystują. Jest to podejście partycypacyjne, w którym nie występuje tradycyjny podział na ekspertów i badanych – wszyscy pełnią rolę współbadaczy.

Przykład monitoringu przestrzegania postanowień Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnością (ang. United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities – UNCRPD) w Ugandzie

Konwencja ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami zakłada aktywne włączanie tej grupy w procesy decyzyjne, jednak w praktyce ich głos bywa często pomijany. W odpowiedzi na ten problem organizacje Light for the World Netherlands, Action on Disability and Development International z Wielkiej Brytanii oraz National Union of Disabled Persons of Uganda zainicjowały projekt „My Story My Rights”. Jego celem było przetestowanie metodologii partycypacyjnego badania narracyjnego w monitorowaniu stopnia integracji osób z niepełnosprawnościami w Ugandzie oraz włączenie ich perspektywy jako uzupełnienia raportu alternatywnego złożonego w 2013 roku przez ugandyjskie organizacje społeczeństwa obywatelskiego do Komitetu Praw Osób z Niepełnosprawnościami.

W projekcie osoby z niepełnosprawnościami z ośmiu okręgów podzieliły się łącznie 197 historiami. Uczestnicy wypełnili także kwestionariusze, które umożliwiły identyfikację kluczowych tematów, barier oraz istotnych aktorów pojawiających się w ich opowieściach. Najczęściej powtarzającymi się obszarami były edukacja, zatrudnienie oraz opieka zdrowotna. Podczas czterech sesji interpretacyjnych 24 narratorów oraz 56 przedstawicieli społeczności i instytucji publicznych wspólnie analizowało wyłaniające się wzorce i nadawało im znaczenie.

Wyniki projektu pokazały, że partycypacyjne badanie narracyjne wniosło istotną wartość do monitorowania wdrażania Konwencji, dostarczając zarówno danych jakościowych, jak i ilościowych. Umożliwiło ono lepsze zrozumienie barier oraz identyfikację kluczowych podmiotów wpływających na realizację praw osób z niepełnosprawnościami, szczególnie w obszarach najczęściej pojawiających się w zebranych opowieściach.

Przykład ewaluacji projektu dotyczącego bezpieczeństwa żywnościowego i wsparcia rozwoju rolnictwa realizowanego przez IFAD w Nigrze

W latach 2018–2019 Niezależne Biuro ds. Ewaluacji IFAD przeprowadziło ocenę projektu „Projet d'appui à la sécurité alimentaire et au développement dans la région de Maradi” (PASADEM), realizowanego w regionie Maradi w Nigrze w latach 2012–2018. Jednym z głównych celów było zbadanie wpływu projektu na różne wymiary ubóstwa na obszarach wiejskich. Ewaluacja opierała się na triangulacji metod: analizie ilościowej (obejmującej gospodarstwa beneficjentów i grupę kontrolną) oraz analizie jakościowej, w tym dwóch partycypacyjnych badaniach narracyjnych.

Badanie narracyjne stanowiło uzupełnienie danych ilościowych. Uczestnicy zostali poproszeni o opisanie istotnej zmiany – pozytywnej lub negatywnej – jaka zaszła w ich życiu w ciągu ostatnich pięciu lat, w szczególności w funkcjonowaniu gospodarstwa domowego lub w zakresie produkcji, przetwarzania bądź sprzedaży produktów rolnych. Następnie dokonywali autoanalizy swoich historii przy użyciu kwestionariusza zawierającego 10 pytań pogłębiających, co pozwoliło sklasyfikować narracje pod względem treści, emocji i rezultatów z perspektywy autorów. Zebrany materiał poddano analizie w celu identyfikacji powtarzających się wątków i trendów, które następnie omawiano podczas dyskusji grupowych z uczestnikami.

Zastosowanie tej metody dostarczyło wyraźnych dowodów na wpływ projektu PASADEM na wzmocnienie pozycji kobiet, umożliwiając identyfikację zarówno działań sprzyjających temu procesowi, jak i mechanizmów prowadzących do zmiany. Jednocześnie pozwoliło wskazać interwencje, które – wbrew założeniom – nie przyniosły oczekiwanych efektów, oraz zrozumieć przyczyny tych niepowodzeń.

Warto dodać, że badanie zrealizowano z wykorzystaniem oprogramowania Narrafirma, które wspiera gromadzenie historii (zarówno online, jak i offline) na podstawie formularzy użytkownika, a także ich analizę. Narzędzie to umożliwia identyfikację powtarzających się wzorców w narracjach i danych z autoanalizy oraz tworzenie wizualizacji opatrzonych komentarzami, ułatwiających interpretację wyników.

Metoda partycypacyjnego badania narracyjnego ma pewne ograniczenia. Jest stosunkowo wymagająca organizacyjnie – zarówno na etapie gromadzenia i analizy danych, jak i prowadzenia dyskusji grupowych.

Skupienie się na pojedynczym doświadczeniu może prowadzić do nadreprezentacji wydarzeń niedawnych lub szczególnie wyrazistych, kosztem tych mniej spektakularnych, choć powszechnych. Dodatkowo wykorzystanie wywiadów grupowych rodzi pytania o komfort uczestników w dzieleniu się osobistymi historiami. Z drugiej strony praca w grupie może wzmacniać poczucie własnej wartości oraz sprzyjać budowaniu świadomości zbiorowej.

Metoda ta pozwala przede wszystkim ustalić, czy zaszła zmiana w wyniku realizacji projektu, dlatego największą wartość przynosi w połączeniu z metodami ilościowymi. Same dane liczbowe nie oddają w pełni złożoności badanych zjawisk, natomiast inne metody jakościowe mogą prowadzić do rozbieżności z wynikami zebranymi w wyniku zastosowania metod ilościowych. Partycypacyjne badanie narracyjne stanowi w tym kontekście użyteczne uzupełnienie – umożliwia pogłębione rozumienie doświadczeń przy jednoczesnym ograniczaniu pojawiających się rozbieżności oraz wspiera aktywne zaangażowanie uczestników.

• Webinar: Using stories in evaluation: Participatory Narrative Inquiry and Sensemaking;
• Blog: Story-colored glasse. A blog about organizational and community narrative (Dave Snowden, Cynthia Kurtz);
• Cynthia Kurtz, seria „Working with stories”;
• Zinayida Olshanska, Janneke van Doorn, Saskia C. van Veen, My story, my rights: how individual stories of people with disabilities can contribute to knowledge development for UNCRPD monitoring, Knowledge Management for Development Journal;
• Emanuele Zucchini, Michael Carbon, Christine Bosch, Fabrizio Felloni, Evaluation through narratives: A practical case of Participatory Narrative Inquiry in women empowerment evaluation in Niger, Evaluation.

Artykuł powstał w ramach kampanii upowszechniającej organizacyjne uczenie się: Od-ucz się tego co już nie działa, czytaj więcej.