Publicystyka - ngo.pl

Raport Fundacji Dobrych Inicjatyw „Kto zapyta jak się masz?” przedstawia wyniki badania jakościowego zrealizowanego przez IPSOS wśród młodych dorosłych opuszczających instytucjonalną pieczę zastępczą. Celem badania było zrozumienie ich doświadczeń w procesie usamodzielnienia oraz identyfikacja barier i czynników kluczowych dla budowania stabilnego, dorosłego życia.

– Raport powstał w oparciu o indywidualne wywiady pogłębione, do których scenariusz konsultowaliśmy z młodymi dorosłymi, którzy przeszli przez proces usamodzielnienia. Zależało nam, by język był adekwatny, pytania bezpieczne, a tematy naprawdę dotyczyły ich życia. Te konsultacje pomogły nam zrozumieć, gdzie my, dorośli i badacze, stosujemy nieuprawnione założenia. Takie badanie, tworzone w dialogu i nastawione na wysłuchanie zwiększa szansę na zbudowanie relacji, szczerą rozmowę i głębsze dane. Oddając badanym głos w raporcie nie tylko opisujemy rzeczywistość – wierzę, że stwarzamy przestrzeń na ich podmiotową obecność w debacie publicznej — mówi Agnieszka Bąk, badaczka IPSOS Polska.

„Kto zapyta jak się masz?” to kontynuacja i pogłębienie wcześniejszego badania ilościowego, zaprezentowanego w raporcie „Start w dorosłość” (2023), które jako pierwsze w Polsce szeroko opisało sytuację młodych dorosłych po doświadczeniu życia w instytucjonalnej pieczy zastępczej.

– Dane liczbowe, które zaprezentowaliśmy w raporcie „Start w dorosłość” z 2023 r. pokazały skalę problemu. Badanie jakościowe, którego wyniki przedstawiamy teraz pokazuje jego ciężar – emocjonalny, społeczny i ekonomiczny. Połączenie tych dwóch porządków daje podstawę do projektowania skutecznych rozwiązań – zarówno w codziennym funkcjonowaniu młodych ludzi, jak i na poziomie przepisów. Reforma pieczy zastępczej musi uwzględniać doświadczenie młodych ludzi i skuteczność ich wejścia w dorosłość. Poprzez raport „Kto zapyta jak się masz?” chcemy dostarczyć decydentom wiedzy o tym, jak działa system w praktyce — dodaje Bartłomiej Jojczyk, prezes zarządu Fundacji Dobrych Inicjatyw.

Fundacja zdecydowała się na badanie jakościowe, aby oddać głos samym zainteresowanym. Bez tabel i statystyk – za to z autentycznymi historiami o samotności, kryzysach psychicznych i finansowych czy doświadczeniu bezdomności. Badani własnymi słowami opisują w nim to, co przeżywali po wyjściu z pieczy. 
– Wpadłam w taki stan depresyjny, z którego nie umiałam się wyrwać, czułam taką pustkę, brak poczucia szczęścia, nie miałam siły nawet żeby wstać z łóżka […], pojawiały się myśli rezygnacyjne, niekiedy samobójcze, unikanie właśnie, takie izolowanie się od wszystkiego, brak skupienia — wspomina jedna z usamodzielnionych biorąca udział w badaniach FDI, rok od opuszczenia pieczy. 

– Studiowałem jeden semestr, studiowałem semestr na polibudzie, ale nie uciągnąłem jednocześnie wyprowadzki z domu dziecka, pracy i studiów – opowiada inny z badanych, 2 lata od opuszczenia pieczy.  
– Miałam chore jajniki, powinnam brać leki – są za drogie. Uznałam, że chyba wolę nie skończyć na ulicy, niż zadbać o jajniki. Przestałam brać leki, przestałam leczyć kolana. Walczę o każdą złotówkę – mówi kolejna osoba, 2 lata od opuszczenia pieczy. 
Różnorodność uczestników – ich ścieżek życiowych i punktów wyjścia – odsłania złożoność procesu usamodzielnienia. Z historii przedstawionych w raporcie wyłania się autentyczny obraz startu w dorosłość, gdzie kumulują się problemy mieszkaniowe, finansowe i emocjonalne. Jednocześnie w tym samym czasie system formalnie kończy swoje wsparcie.

Najważniejszym wnioskiem z raportu jest unaocznienie braku przygotowania do samodzielności. Życie w placówkach, oparte na instytucjonalnej kontroli i wyręczaniu, prowadzi do deficytów kompetencyjnych – młodzi ludzie opuszczają system bez podstawowych umiejętności niezbędnych w dorosłym życiu, takich jak zarządzanie budżetem, załatwianie spraw urzędowych czy samodzielne organizowanie codzienności.

Badanie pokazuje również kluczowe znaczenie relacji i wsparcia emocjonalnego. Największą wartością jest obecność dorosłych, którzy towarzyszą im w procesie usamodzielnienia, oferując zrozumienie, ciągłość wsparcia i poczucie bezpieczeństwa.

Kolejnym wnioskiem jest potrzeba akceptacji niestandardowych ścieżek rozwoju. Dla wychowanków pieczy każdy błąd może mieć poważne konsekwencje – utratę mieszkania czy świadczeń. System powinien traktować kryzysy i zmiany decyzji jako naturalny element dorastania, a nie dowód porażki.

Raport wskazuje także na niedopasowanie wsparcia systemowego do realiów życia, jak nieuwzględnianie rzeczywistych kosztów utrzymania i mobilności młodych dorosłych.

Raport podkreśla także znaczenie terapii, mentoringu i grup wsparcia oraz potrzebę elastycznego systemu, który uznaje prawo młodych ludzi do błędów. To propozycja całościowej zmiany podejścia – z formalnego na realne towarzyszenie w procesie usamodzielnienia.

Pełny raport „Kto zapyta jak się masz?”  można nieodpłatnie pobrać na stronie Fundacji Dobrych Inicjatyw: https://fdi.org.pl/kto-zapyta-jak-sie-masz/.

Fundacja zdecydowała się zaprezentować raport właśnie teraz, aby głos młodych dorosłych – bezpośrednio dotkniętych skutkami obowiązujących rozwiązań – wybrzmiał w kluczowym momencie procesu legislacyjnego.

Właśnie teraz prace nad nowelizacją ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej znajdują się na finiszu konsultacji międzyresortowych i wchodzą w etap konsultacji społecznych. To moment, w którym kształtowane są rozwiązania systemowe na kolejne lata.

Dlatego w dniu swojej premiery raport „Kto zapyta jak się masz?” znajduje się już na biurkach 50 najważniejszych osób w państwie: Prezydenta RP, Premiera, Ministrów (w tym MRPiPS), Marszałków Sejmu i Senatu, liderów wszystkich ugrupowań parlamentarnych, Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzeczniczki Praw Dziecka, a także posłów i senatorów oraz członków komisji pracujących nad nowelizacją przepisów o pieczy.

– Raport „Kto zapyta jak się masz?” to dla nas punkt wyjścia do poważnej rozmowy o kierunku reformy w obszarze usamodzielnienia, który w naszej ocenie pozostaje dziś najsłabszym ogniwem systemu. Bo niepowodzenie procesu usamodzielnienia oznacza nie tylko osobisty kryzys młodego człowieka, ale także zmarnowanie wieloletnich nakładów finansowych państwa ponoszonych w systemie pieczy zastępczej. Reforma, która nie zapewnia skutecznego przejścia do dorosłości, nie realizuje w pełni celu systemu opieki zastępczej. Dlatego teraz jest moment, w którym trzeba postawić fundamentalne pytanie: czy projektowane rozwiązania będą mierzone liczbą domkniętych administracyjnie procedur usamodzielnienia, czy trwałością życiowej stabilizacji młodych ludzi? — mówi Bartłomiej Jojczyk, prezes zarządu Fundacji Dobrych Inicjatyw.

Premiera raportu z wynikami badania odbyła się podczas XI Europejskiego Kongresu Samorządów w Mikołajkach. W debecie pt.: „Dorosłość bez planu B – usamodzielnienie w Polsce po pieczy zastępczej” rozmawiali przedstawiciele administracji rządowej, samorządów oraz środowiska naukowego. Dyskusja dotyczyła luki między formalnym usamodzielnieniem a realnym doświadczeniem wychowanków domów dziecka, znaczenia relacji i sieci wsparcia w procesie usamodzielnienia oraz roli samorządów w budowaniu kompleksowego systemu.

W dyskusji uczestniczyli Agnieszka Bąk, Public Affairs Expert, badaczka IPSOS Polska; Michał Guć, Dyrektor Departamentu Demografii w MRPiPS; dr hab. Mariola Racław, prof. ucz., Instytut Stosowanych Nauk Społecznych, Uniwersytet Warszawski, a także Marta Zarańska, radna powiatu sztumskiego, Wiceprzewodnicząca Zarządu Krajowego Młoda Lewica i Agata Żędzian-Andrzejczyk, Zastępca Dyrektora, w Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Wołominie. Debatę poprowadził Bartłomiej Jojczyk – prezes Fundacji Dobrych Inicjatyw.

Publikacja raportu wpisuje się w kampanię społeczną FDI „Co wynosisz z domu?”, zainspirowaną właśnie wynikami badania jakościowego przeprowadzonego przez IPSOS. Kampania pokazuje kontrast między startem w dorosłość z zapleczem rodzinnym a wejściem w nią z pozycji deficytów społecznych i emocjonalnych – bez planu B.

Więcej informacji o kampanii społecznej na stronie https://fdi.org.pl/przekaz-15-podatku/