Publicystyka - ngo.pl

Indeks codziennej demokracji lokalnej pokazuje, jak lokalna demokracja działała w każdej gminie w Polsce w okresie pomiędzy wyborami samorządowymi. Dostarcza wiedzy o sformalizowanych relacjach między władzami samorządowymi a mieszkańcami.

„Jeśli wybory są paliwem samorządności, to partycypacja pomiędzy wyborami jest dla niej tlenem – bez niej samorządowy silnik będzie się krztusił” – wyjaśnia Jarosław Flis, jeden z autorów Indeksu.

„Wzmocnienie demokratycznych praktyk w każdej gminie to jest nasz cel i dlatego wyników nie publikujemy w formie rankingu, lecz w kategoriach według uzyskanych punktów oraz według wielkości gmin. Indeks przede wszystkim ma pomóc w diagnozie sytuacji i w znalezieniu rezerw” – dodaje Joanna Załuska, dyrektorka programu Demokracja Lokalna Fundacji Batorego.

Indeks bazuje na danych zbieranych co dwa lata przez Główny Urząd Statystyczny. Obecna, pierwsza edycja Indeksu wykorzystuje dane z 2022 roku. Jeszcze w tym roku Fundacja opublikuje kolejną edycję Indeksu z wykorzystaniem danych z 2024 roku. Cykliczność pozwoli na porównanie zmian zachodzących w czasie.

Autorzy Indeksu: Anna Dąbrowska, Jarosław Flis, Adam Gendźwiłł, Marta Lackowska, Borys Martela – opracowali metodologię, która umożliwia porównywanie zróżnicowanych gmin w oparciu o 16 wskaźników z 3 obszarów tematycznych:

• transparentność, czyli informowanie obywateli o planach i efektach działań (20% wartości Indeksu)
• otwartość i responsywność, czyli mechanizmy słuchania mieszkańców i reagowania na ich głos (40% wartości Indeksu)
• aktywność i upodmiotowienie, czyli zaangażowanie obywateli w organizacje i inicjatywy (40% wartości Indeksu).

• Jedna gmina „osiągnęła” mniej niż 10 punktów, pięć gmin powyżej 90 (Wrocław, Toruń, Katowice, Lublin i Szczecin).
• Większe gminy wypadają lepiej (więcej funduszy i urzędników), ale jednocześnie wielkość gminy nie jest czynnikiem determinującym wartość indeksu – wiele gmin małych osiągnęło dobre i bardzo dobre wyniki (np. Frombork – 70; Bardo – 69, Siedlisko i Słońsk – po 68).

• Geografia ma pewne znaczenie – w zachodniej i północnej Polsce jest trochę lepiej, ale w każdym regionie są liderzy, szczególną uwagę zwracają „wianuszki” z dobrymi wskaźnikami wokół dużych miast.
• Obowiązek prawny wynikający z ustaw nie wystarcza, nie wszędzie przepisy są stosowane, dotyczy to m.in. udostępniania nagrań z sesji Rady Gminy czy przyjęcia uchwały o inicjatywie lokalnej.
• Wysoki wskaźnik demokracji wyborczej nie gwarantuje dialogu i współpracy na co dzień.
• Pozytywny wpływ na poziom codziennej demokracji lokalnej ma zamożność gminy (więcej środków można przeznaczyć na komunikację).
• Gminy rządzone przez kobiety notują wyższe wyniki, a włodarze z dłuższym stażem częściej budują lepsze relacje.
• Stabilna większość w Radzie Gminy sprzyja otwartości.

Mapa: Indeks – wyniki ogólne

W badaniu transparentności (wskaźnika stanowiącego 20% Indeksu) 408 gmin osiągnęło wartość maksymalną (100 pkt.), 36 gmin wartość minimalną (0 pkt.). 59 gmin do 5 tys. mieszkańców osiągnęło 100 pkt., wyprzedzając 14 miast powyżej 100 tys.

„Samorządy dobrze radzą sobie z nadawaniem komunikatów, gorzej z zapraszaniem do dyskusji przed podjęciem decyzji” – komentuje Marta Lackowska, jedna z autorek Indeksu.

Mapa: Transparentność

W obszarze Otwartość (stanowiącym 40% Indeksu) 6 gmin osiągnęło wartość maksymalną 100 pkt. (Warszawa, Wrocław, Toruń, Krosno, Iława, Międzychód), aż 337 – minimalną (0 pkt).

W tym obszarze występują największe różnice: średnia wartość dla miast powyżej 100 tys. jest kilkukrotnie wyższa niż dla gmin poniżej 5 tys. mieszkańców, jednak i tu można znaleźć pozytywne przykłady. Najwyższe wyniki dla gmin do 5 tys.: 67 – Lisewo; 80 – Kampinos.

„Otwartość to najsłabszy filar codziennej demokracji lokalnej. Regularne dyżury pełnią radni w co czwartej gminie. W co piątej nie przeprowadzono żadnych konsultacji społecznych.  Konsultacje zainicjowane oddolnie odbyły się tylko w 7% gmin. Tylko 14% gmin przyjęło uchwałę w wyniku nieobowiązkowych konsultacji” – dodaje Anna Dąbrowska, współautorka Indeksu.

Mapa: Otwartość

W obszarze Aktywność i upodmiotowienie (stanowiącym 40% Indeksu) żadna gmina nie osiągnęła 100 pkt. Najlepiej wypadł tu Wrocław z 99 pkt., w jednej gminie wynik wyniósł 0 pkt.

„Mocną stroną najmniejszych gmin są wydatki na fundusz sołecki i tradycyjne formy aktywności (koła gospodyń wiejskich i Ochotnicza Straż Pożarna). W gminach dużych – budżet obywatelski i sprofesjonalizowane organizacje społeczne. Gorzej jest w średnich miastach (20-100 tys. mieszkańców), brakuje im zarówno narzędzi wypracowanych na wsi, jak i zasobów posiadanych przez metropolie” – wyjaśnia Borys Martela, współautor Indeksu.

Mapa: Aktywność

Wyniki Indeksu wskazują, jak wiele jest do poprawy (są niższe niż Indeks samorządności pokazujący relacje rząd-samorząd: 52 pkt. i Indeks wyborów samorządowych: 57 pkt.). Kluczowa dla poprawy sytuacji jest otwarta postawa władz i urzędników, znajomość prawa i standardy.

Zdaniem Adama Gendźwiłła: „Większe miasta mają wyższe wartości Indeksu, nikt tu jednak nie powinien spoczywać na laurach. W większych społecznościach, gdzie polityka samorządowa jest bardziej złożona, istnieje więcej procedur, są bardziej profesjonalne kanały komunikacji, lokalna administracja ma więcej zasobów. W małych gminach często kontakt z władzami bywa nieformalny, spontaniczny – ale to też nie znaczy, że tak jest lepiej i że to wystarczy. Demokracja na co dzień powinna mieć swoje oprzyrządowanie, łatwo dostępne informacje, ustalone procedury pozostające w zasięgu każdego mieszkańca i każdej mieszkanki.”