Publicystyka - ngo.pl

Bruksela, 30 września 2026 r. – Fala upałów, która nawiedziła Europę w czerwcu tego roku, po raz kolejny pokazała, że skutki ekstremalnych zjawisk pogodowych mogą wykraczać daleko poza jeden obszar. Jak przygotować się na sytuację, w której upały zakłócają ruch kolejowy, zwiększają ryzyko pożarów, a jednocześnie prowadzą do przerw w dostawach energii i problemów z łącznością?

Na tym polega mechanizm katastrof złożonych i kaskadowych. Różne zagrożenia mogą występować równocześnie lub uruchamiać kolejne zdarzenia, wzajemnie wzmacniając swoje skutki. Jak wskazuje Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (ang. Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC), „ryzyko złożone wynika z interakcji wielu zagrożeń lub zdarzeń występujących jednocześnie albo kolejno po sobie, które łącznie mogą prowadzić do katastrof o bardzo poważnych konsekwencjach i przynoszących ogromne straty”.

PARATUS to europejski projekt badawczy poświęcony właśnie takim złożonym scenariuszom. Naukowcy i praktycy wspólnie opracowują w nim podejścia, narzędzia i metody, które pozwalają lepiej oceniać ryzyko i nim zarządzać, z uwzględnieniem wielu współwystępujących zagrożeń, wzajemnych zależności między systemami infrastruktury oraz podatności społeczności na ich skutki.

Ważną rolę w tworzeniu tych rozwiązań odgrywa polski partner projektu – wrocławskie Stowarzyszenie Centrum Rozwiązań Systemowych (CRS), odpowiedzialne za opracowanie i realizację symulacji społecznych. W ramach projektu powstały m.in. gry High Water Pantano, Bucur Simulation i Saltum Montem, w których uczestnicy wcielają się w różne role, wspólnie reagują na sytuacje kryzysowe i obserwują konsekwencje podejmowanych decyzji.

Na ich doświadczeniach oparto także współtworzone przez CRS PARATUS Exploration – jednoosobową, interaktywną symulację, która pozwala samodzielnie prześledzić rozwój sytuacji kryzysowej, spojrzeć na nią z różnych perspektyw i sprawdzić, do czego mogą prowadzić różne decyzje. Narzędzia te pomagają lepiej rozumieć zależności między zagrożeniami, infrastrukturą i działaniami ludzi, a także rozwijać umiejętność oceny ryzyka i współpracy.

Wspomnieliśmy już, że upałów może zwiększyć zagrożenie pożarowe i przeciążyć system energetyczny. Pożar może uszkodzić infrastrukturę i zakłócić łączność, a trzęsienie ziemi – jednocześnie sparaliżować transport i energetykę oraz utrudnić działania służb ratowniczych. W silnie powiązanych systemach infrastruktury krytycznej awaria jednego elementu może szybko zakłócić funkcjonowanie pozostałych, wywołując efekt domina.

Właśnie takie zależności uwzględnia podejście wielozagrożeniowe stosowane w projekcie PARATUS. Ocena ryzyka i analiza możliwych scenariuszy są uzupełniane wiedzą i doświadczeniem interesariuszy oraz wspierane przez innowacyjne narzędzia ułatwiające podejmowanie decyzji. Pozwala to na lepsze zrozumienie sytuacje, w których różne zagrożenia oraz ich skutki występują jednocześnie i wzajemnie na siebie wpływają.

Rezultaty projektu zaprezentowano 29 czerwca w Brukseli podczas wydarzenia podsumowującego PARATUS, które odbyło się w hotelu The Hotel, w przeddzień wydarzenia Disaster Resilience Days organizowanego przez Komisję Europejską. W spotkaniu uczestniczyli praktycy, przedstawiciele służb ratowniczych, eksperci ds. polityk publicznych, naukowcy oraz inni interesariusze.

Podczas interaktywnej prezentacji zespół PARATUS przedstawił narzędzia, aplikacje i metody opracowane w projekcie. Udostępniono również serię tematycznych publikacji w otwartym dostępie, w tym artykuły prezentujące wnioski z czterech studiów przypadku.

Otwierając wydarzenie, Funda Atun, koordynatorka projektu PARATUS i profesor Uniwersytetu of Twente, zwróciła uwagę na jeden z najważniejszych wniosków płynących z projektu: „Niezależnie od tego, jak trafna jest ocena sytuacji i jak dobrze przygotowany jest plan, podczas katastrofy zawsze mogą pojawić się nieprzewidziane problemy. Dlatego powinniśmy przyglądać się roli społeczeństwa w ograniczaniu lub zwiększaniu ryzyka oraz analizować nie tylko to, co zawiodło, lecz także to, co się sprawdziło”.

Wniosek ten pokazuje, że skuteczne przygotowanie na katastrofy nie może opierać się wyłącznie na analizach technicznych i planach reagowania kryzysowego. Równie istotne są czynniki społeczne oraz sposób, w jaki w sytuacji kryzysowej reagują i działają różne grupy – m.in. mieszkańcy, dzieci, osoby starsze czy wolontariusze spontanicznie angażujący się w pomoc.

Jednym z ważniejszych rezultatów projektu PARATUS jest opracowanie Porozumienia Warsztatowego CEN (CWA) pt. „Wytyczne dotyczące rozwiązań służących gotowości na wypadek katastrof – narzędzia, platformy i procesy projektowe – zalecenia dotyczące dobrych praktyk” (Guidelines for Disaster Risk Preparedness Solutions – Project tools, platforms and processes – Good practice recommendations).

Prace nad dokumentem rozpoczęły się na początku 2024 r. Już wtedy interesariusze zwracali uwagę, że rozwiązania opracowywane w różnych projektach dotyczących gotowości na wypadek katastrof powinny być bardziej ujednolicone, a ich dalsze funkcjonowanie należy planować od samego początku. 

„Już w pierwszym roku zauważyliśmy, że większość zaangażowanych interesariuszy oczekuje większej standaryzacji w tym obszarze” – mówi Cees van Westen, profesor na Wydziale Nauk o Geoinformacji i Obserwacji Ziemi Uniwersytetu Twente. „Podkreślali również, że rozwiązania powinny pozostać dostępne i być wykorzystywane także po zakończeniu projektu. Oznacza to konieczność wcześniejszego zaplanowania m.in. hostingu, utrzymania domen internetowych oraz stałego dostępu do dokumentacji, zbiorów danych i materiałów szkoleniowych”.

CWA zawiera zalecenia dotyczące wspólnego przechowywania i udostępniania materiałów, łatwego dostępu do potrzebnych informacji oraz współpracy między różnymi grupami interesariuszy. Wskazuje również, jak zapewnić dalsze wykorzystanie rezultatów projektu po jego zakończeniu.

Choć projekt PARATUS oficjalnie zakończy się we wrześniu 2026 r., jego rezultaty oraz zbudowane w jego ramach sieci współpracy będą rozwijane także w kolejnych latach przy pomocy Disaster Risk Stakeholder Hub (DRS Hub) – platformy współpracy skupiającej osoby i instytucje zajmujące się ryzykiem katastrof.

“DRS Hub udostępnia wiedzę, materiały i narzędzia opracowane w ramach różnych europejskich projektów badawczych, a zarazem tworzy przestrzeń współpracy dla osób i instytucji zajmujących się odpornością społeczną i ryzykiem systemowym. Dzięki temu rezultaty zakończonych projektów nie pozostają jedynie w archiwach, lecz mogą być dalej wykorzystywane, rozwijane i udostępniane szerszemu gronu odbiorców.” – mówi Jon Hall, specjalista ds. zarządzania kryzysowego i ochrony ludności w Resilience Advisory Network, odpowiedzialny za DRS Hub.

PARATUS dobiega końca. Tymczasem Europa coraz częściej doświadcza kryzysów, w których jedno zagrożenie pociąga za sobą kolejne. Ekstremalne zjawiska pogodowe mogą nakładać się na słabości infrastruktury krytycznej i podatność społeczeństw, prowadząc do coraz bardziej złożonych skutków. Główne przesłanie projektu jest więc proste: nie wystarczy przygotować się na samo zagrożenie. Trzeba również brać pod uwagę to, co może wydarzyć się później.

PARATUS pokazuje, jak można lepiej przygotować się na takie sytuacje. Opracowane w projekcie narzędzia i metody, cztery studia przypadku, publikacje, prace prowadzone w ramach CEN, sieci współpracy oraz DRS Hub tworzą wspólnie podstawę bardziej całościowego podejścia do gotowości na katastrofy. Chodzi o to, by nie analizować każdego zagrożenia osobno, lecz uwzględniać także zależności między nimi oraz łańcuchy zdarzeń i skutków, które mogą się wzajemnie napędzać.