Publicystyka - ngo.pl

Już w styczniu 2023 roku całą Polskę obiegły przerażające statystyki prób samobójczych podjętych przez osoby do 18. roku życia. 2093 młode osoby targnęły się na swoje życie, a 156 takich prób zakończyło się zgonem – to już ostateczne dane, które przedstawiła Komenda Główna Policji. Nie tylko jest to wzrost o 150%, ale również najwyższa zarejestrowana liczba zamachów samobójczych po 2000 roku.

Za tymi danymi stoją ludzie, młode osoby, konkretne historie. To one pokazują, że system niestety zawiódł w wielu przypadkach. Za każdym kryzysem suicydalnym stoi przecież kryzys zdrowia psychicznego.

Kryzysy suicydalne to jedynie wierzchołek góry lodowej. Specjaliści i specjalistki mówią, że na skutek pandemii i izolacji społecznej liczba stanów depresyjnych i lękowych wśród młodych ludzi wzrosła o 1/3. Szacunki badaczy społecznych znajdują potwierdzenie także np. w raportach Najwyższej Izby Kontroli, która już w 2020 roku alarmowała, że 9% młodych ludzi w Polsce może potrzebować wsparcia psychologicznego i/lub psychiatrycznego. Mało? To 630 tysięcy osób.

Dlaczego są to nieme dane? Bo niestety mało osób za tymi liczbami dostrzega faktycznego młodego człowieka. Osoby w kryzysie zdrowia psychicznego często nie są w stanie być samorzecznikami. W czasie, kiedy politycy i polityczki przepychają między sobą kolejne propozycje i rozwiązania na papierze, a Ministerstwo Edukacji i Ministerstwo Zdrowia deklarują, że robią już wszystko, co w ich mocy, kolejne młode osoby trafiają do oddziałów dziennych.

Dane to nie wszystko. Najbardziej wymowne w przypadku młodych ludzi są konkretne historie. W kwietniu 2023 roku projekt Młode Głowy opublikował historie 12 osób, które przeszły przez kryzys zdrowia psychicznego i odważyły się sięgnąć po pomoc. To one w czasie kampanii społecznej Fundacji Unaweza Martyny Wojciechowskiej podzieliły się swoim doświadczeniem. Doświadczenia, które sami/e przedstawiają skłaniają nas wszystkich do refleksji – dlaczego tak młody człowiek doświadcza już tak wiele cierpień?

Historie Młodych Głów dotyczą różnych rodzajów kryzysów zdrowia psychicznego. Są osoby, które opisywały doświadczenia związane z zaburzeniami odżywiania. To one miały wpływ na młode lata szkolne danej osoby. Inna dziewczyna opowiedziała szczegółowo o pobycie w szpitalu psychiatrycznym i warunkach, które tam panują. Byli także młodzi ludzie, którzy mierzyli się z nawracającymi stanami lękowymi oraz stanami depresji. 

Wszystkie te historie na szczęście łączy pozytywny wspólny mianownik, czyli odwaga sięgania po pomoc oraz wyjście z kryzysu. Wszystkie młode osoby dzielą się swoimi trudnymi przeżyciami z przeszłości, bo takie relacje mogą pomóc kolejnym ludziom. Niestety znów – jest to pomoc zupełnie oddolna.

Nasz system opieki psychologicznej oraz psychiatrycznej stoi na konkretnych osobach i nie spełnia swojej roli profilaktycznej. Braki są rażące: na poziomie krajowym liczba psychiatrów dziecięcych wynosi w Polsce 555, w szkołach brakuje kompleksowej prewencji suicydalnej, a psychoedukacja jest praktycznie nieosiągalna. W mieście stołecznym Warszawa działa zespół interwentek kryzysowych, ale nie jest to powszechna praktyka samorządów lokalnych. System przeciwdziałania przemocy RESQL wdrażany jest w niektórych placówkach, ale wciąż nie obejmuje kompleksowo szkół.

Jednakże braki w postrzeganiu naszego zdrowia psychicznego sięgają dużo głębszego myślenia.

Mimo tego szkoła, rówieśnicy, grono pedagogiczne, samorząd oraz rodzice mają poważną rolę do odegrania przy niesieniu pomocy. Aby pomoc dla młodego człowieka w kryzysie była najefektywniejsza, powinna być wieloaspektowa (obejmująca różne grupy dookoła) oraz długoterminowa (mówimy NIE jednorazowym pogadankom o samobójstwach na godzinie wychowawczej). Im bliżej młodego człowieka, tym lepiej, więc hasło „psycholog w każdej szkole” musi przestać być tylko sloganem.

Póki co jednak, nie pozostaje nam nic innego, jak wspierać młodych ludzi oddolnie. Warto edukować się, aby wiedzieć, jak dbać o zdrowie psychiczne, jak reagować na kryzysy i w jaki sposób pomagać. Poradniki dla młodych ludzi wydaje głównie Nastoletni Azyl – organizacja o charakterze psychoedukacyjnym. 

Zrobić cokolwiek to lepiej niż nie zrobić nic. Często to właśnie my możemy być tą jedną osobą, która uratuje zdrowie i życie młodego człowieka. Wystarczy zapytać, jak mogę pomóc, co mogę dla Ciebie zrobić? Wystarczy nie oceniać, a wysłuchać. Wystarczy nie moralizować, a spróbować zrozumieć. Niby mało, a aż tyle. 

Gdy przychodzi młoda osoba, która chce się wygadać, to najlepiej dać jej do tego przestrzeń. Możemy słuchać i okazać wsparcie, możemy zmotywować i zachęcić do rozmowy, reagować jeśli pojawią się sygnały na przykład o myślach samobójczych, a także przeciwdziałać osamotnieniu (np. „nie jesteś samx”). Możemy także zaproponować pomoc specjalisty lub specjalistki.

Czego nie robimy? Nie oceniamy oraz nie podważamy uczuć i emocji drugiej osoby, nie moralizujemy (np. „doceń to, co masz”), nie używamy pustych frazesów (typu „będzie dobrze”, „wszystko się ułoży”), nie bawimy się w wyścig, kto ma gorzej.

Sami specjalistami i specjalistkami oczywiście nie jesteśmy i nie musimy być, dlatego można polecić kilka miejsc i instytucji, które prowadzą wsparcie:

• Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, telefon zaufania: 116 111
• Telefon pomocowy w przypadku doświadczenia przemocy w rodzinie: 800 120 002
• Telefon alarmowy w przypadku zagrożenia życia: 112

Dominik Kuc – członek rady Fundacji Growspace, współtwórca projektów badawczych (Ranking Szkół Przyjaznych LGBTQ+, Warszawska Szkoła po Pandemii) oraz systemowych (Statut do Naprawy). Zainicjował warszawską linię zdrowia psychicznego. W 2023 roku członek Change the World Academy przy Organizacji Narodów Zjednoczonych.