Publicystyka - ngo.pl

Większość ludzi nie odkłada trudnych decyzji dlatego, że nie potrafi myśleć strategicznie. Odkłada je dlatego, że każda ważna decyzja niesie ze sobą koszt psychiczny. Im większa odpowiedzialność, tym większe napięcie. A człowiek naturalnie unika tego, co wywołuje dyskomfort emocjonalny.

To właśnie dlatego przedsiębiorca miesiącami odkłada zwolnienie nieefektywnego menedżera. Właściciel firmy przeciąga decyzję o zamknięciu nierentownego projektu. Zarząd unika reorganizacji, mimo że wszyscy wiedzą, iż jest ona konieczna. Problem polega na tym, że biznes rzadko nagradza zwlekanie. Rynek nie zatrzymuje się po to, abyśmy mogli poczuć się pewniej.

Psychologia od wielu lat bada mechanizmy odkładania decyzji. Jednym z najważniejszych pojęć jest prokrastynacja decyzyjna, czyli odkładanie działania mimo świadomości, że jest ono konieczne. Wbrew pozorom nie wynika ona wyłącznie z lenistwa czy braku kompetencji. Bardzo często jej źródłem jest przeciążenie emocjonalne.

Ludzki mózg został zaprogramowany bardziej do unikania zagrożeń niż do maksymalizacji sukcesu. Dla naszych przodków błędna decyzja mogła oznaczać utratę bezpieczeństwa, wykluczenie ze społeczności lub śmierć. Współczesny biznes wygląda inaczej, ale mechanizm neurologiczny pozostał podobny. Kiedy lider stoi przed trudną decyzją, organizm bardzo często reaguje tak, jakby znajdował się w sytuacji zagrożenia.

Pojawia się stres, napięcie, przeciążenie poznawcze i chęć odsunięcia problemu w czasie. Człowiek zaczyna tworzyć substytuty działania. Organizuje kolejne spotkania, zamawia dodatkowe raporty, analizuje następne dane, konsultuje się z kolejnymi ekspertami. Wszystko po to, żeby przez chwilę nie musieć podejmować ostatecznej decyzji.

Substytut działania to czynność zastępcza, która daje człowiekowi poczucie aktywności, ale nie prowadzi do rozwiązania problemu. W biznesie substytuty są niezwykle częste, ponieważ pozwalają tymczasowo obniżyć napięcie psychiczne związane z odpowiedzialnością.

Przykładowo:

• zamiast podjąć decyzję o restrukturyzacji firmy, zarząd organizuje kolejne spotkania strategiczne, 
• zamiast zakończyć nierentowny projekt, przedsiębiorstwo tworzy następne analizy i prezentacje, 
• zamiast przeprowadzić trudną rozmowę z pracownikiem, menedżer skupia się na mniej istotnych zadaniach, 
• zamiast wdrożyć zmianę, organizacja przygotowuje nowe procedury, raporty i konsultacje. 

Substytuty są szczególnie niebezpieczne, ponieważ tworzą iluzję produktywności. Człowiek ma poczucie, że „coś robi”, choć realny problem pozostaje nierozwiązany. Firma może więc miesiącami funkcjonować w stanie pozornego działania, podczas gdy sytuacja stopniowo się pogarsza.

W praktyce biznesowej substytutami bardzo często stają się:

• nadmierne analizowanie danych, 
• ciągłe planowanie, 
• przesuwanie terminów, 
• delegowanie odpowiedzialności, 
• tworzenie nowych procedur, 
• kolejne konsultacje, 
• skupienie się na mniej ważnych problemach. 

Psychologicznie mechanizm ten działa jak forma ochrony przed lękiem. Człowiek unika momentu, w którym musi powiedzieć: „Podejmuję decyzję i biorę za nią odpowiedzialność”.

W psychologii istnieje również zjawisko określane jako „analysis paralysis”, czyli paraliż analityczny. Występuje wtedy, gdy człowiek posiada wystarczająco dużo informacji do działania, ale nadal odkłada decyzję, wierząc, że potrzebuje jeszcze większej pewności.

Analiza sama w sobie jest niezwykle ważna. Problem pojawia się wtedy, gdy staje się substytutem odwagi decyzyjnej.

Przedsiębiorca zaczyna wierzyć, że:

• potrzebuje jeszcze jednego raportu, 
• jeszcze jednej prognozy, 
• jeszcze jednej konsultacji, 
• jeszcze jednego spotkania. 

W rzeczywistości często nie chodzi już o brak wiedzy, lecz o próbę odsunięcia momentu odpowiedzialności.

Najskuteczniejsi liderzy świata nie podejmują decyzji dlatego, że wiedzą wszystko. Podejmują je dlatego, że rozumieją, iż brak decyzji również jest decyzją - często najdroższą z możliwych.

Istotną rolę odgrywa również perfekcjonizm. Wielu przedsiębiorców i menedżerów funkcjonuje w przekonaniu, że decyzja musi być idealna. Chcą przewidzieć wszystkie ryzyka, zabezpieczyć każdy scenariusz i uniknąć błędów. Tymczasem biznes jest środowiskiem permanentnej niepewności. Nawet najlepsza strategia nie eliminuje ryzyka całkowicie.

Perfekcjonizm staje się więc kolejnym substytutem działania. Człowiek czeka na „idealny moment”, „idealne dane”, albo „idealne warunki”. Paradoks polega na tym, że bardzo często taki moment nigdy nie nadchodzi. Rynek zmienia się szybciej niż nasze poczucie gotowości.

Trudne decyzje biznesowe są również związane z odpowiedzialnością społeczną i emocjonalną. Za każdą decyzją stoją ludzie, pracownicy, klienci, partnerzy biznesowi i całe rodziny. Liderzy doskonale wiedzą, że jedna decyzja może wpłynąć na życie wielu osób. To właśnie dlatego część menedżerów wybiera strategię odwlekania. Psychicznie łatwiej jest „jeszcze chwilę poczekać”, niż wziąć odpowiedzialność za konsekwencje działania.

Jednak odwlekanie ma swoją cenę. Problemy biznesowe bardzo rzadko rozwiązują się same. Zwykle rosną. Konflikty pogłębiają się, koszty zwiększają, motywacja zespołu spada, a organizacja stopniowo traci energię. Im później podejmowana jest trudna decyzja, tym wyższy bywa jej koszt ekonomiczny i psychologiczny.

Ciekawym mechanizmem jest także efekt kosztu utopionego. Polega on na tym, że człowiek nie chce rezygnować z projektu, w który zainwestował dużo czasu, pieniędzy lub emocji. Nawet gdy wszystkie dane pokazują, że przedsięwzięcie jest nierentowne, przedsiębiorca często kontynuuje działania, ponieważ psychicznie trudno mu zaakceptować wcześniejszy błąd.

W praktyce oznacza to, że organizacje potrafią latami utrzymywać projekty bez przyszłości tylko dlatego, że „już tyle zostało zainwestowane”. Racjonalna analiza przegrywa wtedy z emocjonalnym przywiązaniem.

Współczesna kultura biznesowa promuje obraz lidera zdecydowanego, pewnego siebie i nieomylnego. Tymczasem rzeczywistość wygląda zupełnie inaczej. Najlepsi liderzy nie są wolni od lęku. Nie posiadają magicznej zdolności przewidywania przyszłości. Bardzo często podejmują decyzje w warunkach ogromnej niepewności.

Różnica polega na tym, że nauczyli się funkcjonować mimo dyskomfortu.

Dojrzałość biznesowa nie polega na podejmowaniu wyłącznie trafnych decyzji. Polega na gotowości do ponoszenia konsekwencji decyzji nieidealnych. Liderzy dojrzewają wtedy, gdy zaczynają rozumieć, że odwaga nie oznacza braku strachu. Oznacza działanie pomimo niego.

Być może największym paradoksem biznesu jest to, że ludzie rzadziej przegrywają przez jedną błędną decyzję niż przez wielomiesięczne unikanie działania. Historia gospodarki pełna jest firm, które nie upadły dlatego, że popełniły jeden błąd, lecz dlatego, że zbyt długo ignorowały konieczność zmiany.

Rynek nie czeka na gotowość psychiczną przedsiębiorców. Technologia nie zwalnia tempa dlatego, że organizacja potrzebuje więcej czasu na analizę. Konkurencja nie zatrzymuje się po to, żeby liderzy mogli poczuć większy komfort decyzyjny.

Dlatego trudne decyzje są nieodłączną częścią rozwoju zarówno biznesowego, jak i osobistego. Każda z nich wymaga bowiem nie tylko wiedzy i doświadczenia, ale przede wszystkim gotowości do zmierzenia się z własnym lękiem.

I być może właśnie to odróżnia prawdziwych liderów od ludzi, którzy przez całe życie czekają na idealny moment.

Ci pierwsi rozumieją, że idealny moment prawie nigdy nie istnieje.

prof. Robert Jeżewski - badacz psychologii biznesu, psychologii decyzji finansowych, psychologii zarządzania, ekonomii behawioralnej. Jako pierwszy sformułował i badał zjawisko kredytoholizmu (uzależnienia behawioralnego od zaciągania kredytów). Ekonomista, trener biznesu, coach, doradca zawodowy, mediator sądowy, wykładowca akademicki Pomorskiej Szkoły Wyższej, publicysta, autor projektów i kampanii społecznych m.in. z obszaru kredytoholizmu "Dług to nie wstyd", oraz wykluczenia cyfrowego osób starszych, doradca zarządu Stowarzyszenia Aktywizacji Lokalnej Społeczności, przedsiębiorca i manager z ponad 23-letnim doświadczeniem zawodowym. Twórca cyklu popularnonaukowego „JEZEWSKI PhD economy”, poruszającego tematy z obszaru społeczno-gospodarczo-biznesowego, oraz cyklu publicystycznego „komentarz JEŻEWSKIEGO”.