Publicystyka - ngo.pl

Mierzymy się z POLI-KRYZYSEM. Ileż myśmy kryzysów przeżyli? Kryzys to nasze drugie imię… Lecz teraz jest POLI…, a więc WIELO/MNOGO-KRYZYS… Czegoż to w nim nie ma? Demografia, migracje, uchodźcy, moralność, budżet, środowisko, klimat, technologia, zaufanie, wojna, pokolenia… Lista zdaje się nie mieć końca, a przekonujemy się o tym, gdy codziennie rano, tuż po obudzeniu, zaglądamy do telefonu po naszą stałą porcję złych wiadomości (środki masowego przerażania…).

A jednocześnie… nigdy się nam tak dobrze nie żyło w Polsce. Nigdy tak wielu nie było tak dostatnio, bezpiecznie, syto, ciepło, czysto… Jakiż to paradoks?! Ale przecież żyjemy w świecie napęczniałym paradoksami, a ich cechą zasadniczą jest niemożność uzgodnienia „raz na zawsze” granic między tym, co dopuszczalne, możliwe, pożądane itd., a tym, co wykluczone, odrzucane, tabuizowane… Tym, co nasze, a tym, co „obce”. Tym, co wartościowe, a tym, co zbędne. Z czego jesteśmy dumni, a co jest wstydliwe…

Życie społeczne jest nieustannym negocjowaniem granic i jest to cecha nieusuwalna „płynnego społeczeństwa”, zmagającego się z kilkoma wyzwaniami – społecznymi, duchowymi i etycznymi, które mają także swoje polityczne konsekwencje.

1. Po pierwsze, mierzymy się z nawałnicą nostalgii, która bazuje na resentymencie i lęku połączonym z nadzieją, że da się powrócić do dawnych czasów. Trzeba tylko zwalczyć tych, którzy „przeszkadzają” (Ukraińcy, Żydzi, migranci, LGBTy, obcy…). To nie jest łagodna tęsknota za „dawnym rajem”. To idealizacja, której towarzyszy wściekłość, złość i gniew, że tego dawnego ładu już nie ma. Nostalgia napędza dziś tsunami negatywnych uczuć – a mistrzowie grania nostalgią straszą, demonizują i podważają poczucie stabilności oraz bezpieczeństwa (przede wszystkim tożsamościowego). Karmimy się retrotopijną tęsknotą do „świata przeszłego, ale niebyłego”.

2. Na drugim biegunie jest melancholia – zabójcza emocja czyniąca nas bezwolnymi. Cóż – los już taki jest. Życie płynie obok nas, ale co my możemy? Przemija postać świata… Nostalgia jest zanurzona w wyobrażeniu przeszłości, a melancholia to bierne trwanie w teraźniejszości. Melancholia to nie depresja, ani złość, ani poczucie krzywdy… To też nie zdystansowanie czy zaduma… To przekonanie, że „nie warto”, bo nic się nie da zmienić i nic nie zależy od nas. Melancholia to przekonanie, że nasz czas już minął. Może kiedyś Europa to było COŚ, ale dzisiaj… Jej wielkość i znaczenie już za nami. Teraz inni grają pierwsze skrzypce. Pasywizm melancholii to cenna rzecz dla autokratów; oni ją podsycają, bo melancholia to brak wiary w zmianę.

3. Jest też eskapizm indywidualny oraz zbiorowy. Czyli ucieczka od… ale i do… To z jednej strony ucieczka w prywatność (wewnętrzna emigracja, bo świat jest niezrozumiały i nie jest taki, jak byśmy chcieli). To także ucieczka w konsumpcję (podróże, diety, estetyka zdrowotna) czy w sztukę („artystowska wieża”)… „Moja chata z kraja”… Nie chcę wiedzieć, nie chcę widzieć, nie chcę słyszeć. To celowo budowana bariera niewiedzy. Eskapizm domaga się zasobów i możliwości – dotyka tych, którzy już mają się dobrze, ale obawiają się, że to utracą. To często postawa, która zaczyna się od oportunizmu – mam, ale nie chcę stracić, więc się nie wychylam, zajmuję się swoim podwórkiem. Kończy się zaś cynizmem i obojętnością.

4. I wreszcie jest postawa rewolucyjna, której naczelną zasadą jest: zniszczmy stary świat i zbudujmy go na nowo. My jednak wiemy, że zwykle bardzo kulawo to wychodzi, a wcześniej jest morze krzywd. Rewolucja (niezależnie od barw politycznych) bazuje na nienawiści do „starego porządku” – obecnego świata. Żywi się ułudą przyszłego „nowego, wspaniałego świata”. Ale im trudniej jest go sobie wyobrazić, tym większa skłonność do „ponoszenia ofiar” (zwykle – nie przez samych rewolucjonistów).

W efekcie mamy do czynienia z czymś, co nazywam pentagramem etycznego nieszczęścia:

–  Nihilizm: nikt w nic nie wierzy i wierzyć nie może – nie ma mowy o żadnych wartościach, liczy się tylko siła (silni nie ponoszą odpowiedzialności).

–  Oportunistyczny cynizm: przyznają, że są jakieś wartości, ale NIKT w nie nie wierzy i nimi się nie kieruje, bo to nieskuteczne… (tu też liczy się siła, a jeszcze bardziej korzyść, najlepiej materialna – silni, ale też „nażarci”, również nie ponoszą odpowiedzialności).

– Na trzecim wierzchołku jest skrajny relatywizm: wszyscy mają jakieś wartości, ale nie można z nich wywieść niczego wspólnego; wartości nas nie łączą, lecz dzielą – bo wartości każdego są „równo warte” (nie da się więc ustalić, co jest dobre, a co złe… nie może być zatem mowy o odpowiedzialności).

–  Z tym z kolei łączy się fundamentalizm i radykalizm: każdy ma swoje wartości, ale tylko nasze mają znaczenie; pod warunkiem, że nie będzie od nich żadnych odstępstw, bo każde jest słabością grożącą utratą wiarygodności (efektem jest sekciarstwo, co skutkuje brakiem możliwości jakiegokolwiek porozumienia).

– Odwrotnością tego jest etyczny imposybilizm – świat jest tak skomplikowany, złożony, zróżnicowany i podzielony, że choć chcemy jakiejś wspólnej etyki, to nie jesteśmy w stanie jej się dopracować, wynegocjować, uznać ani dźwignąć. Efektem jest etyczna katatonia – zapadamy się w sobie, bo czujemy się bezradni.

 Potrzebna jest zatem społeczna regeneracja, mająca także wymiar etyczny! To nie jest łatwe, bo relacje społeczne ogromnie się pogmatwały i stały się niejasne, zależności są trudne do odczytania, a stopień skomplikowania spraw społecznych (i wszelkich innych) jest tak duży, że trudno się niekiedy rozeznać, czyli tym samym wypowiedzieć się kompetentnie.

Ale nikt nie zwalnia nas z obowiązku podejmowania wysiłku na rzecz społecznej regeneracji. A ona zakłada przede wszystkim etyczny posybilizm. Dostrzeżenie szansy nawet w sytuacji, gdy w przemożny sposób narzuca się obraz degeneracji, beznadziei, schyłku, uwiądu, zmierzchu.

Bez społecznej i etycznej regeneracji trudno będzie przetrwać demokracji. Ona potrzebuje zaangażowania, bo tylko praktyka jest sprawdzianem intencji. Ale też transformacyjnej wyobraźni, która pozwoli nam dostrzec ogromne zasoby, jakimi dysponujemy. To morze pozytywów: ludzie, pomysły, działania, inicjatywy, wartości… To ogromny skarbiec, który jest na wyciągnięcie ręki. Coś, co może być fundamentem nadziejności jako przeciwwagi dla beznadziejności.

Nadzieja w demokracji zawsze winna mieć nie tylko egologiczny wymiar (ja mam nadzieję, ja żywię…), lecz także dialogiczny i relacyjny charakter: daję nadzieję, jestem nadzieją, jestem udziałem tego, że ktoś ma nadzieję – on ją ma, bo ja się nią dzielę, ja ją daję, ja się w nią angażuję.

Aby to się mogło jednak zrealizować, potrzebna jest silna etyka komunikacji, bo bez niej niemożliwe jest funkcjonowanie publicznej debaty, agory, która sprzyja wymianie opinii, uzgadnianiu interesów i namysłowi nad wartościami. Aby taka wspólnota komunikacji istniała, konieczne jest poszanowanie dla faktów. Oznacza to, że prawda – podobnie jak środowisko czy kultura – staje się szczególnie cennym dobrem wspólnym, a jego komponentami są: język (słowa), gesty, używane symbole i metafory, przywoływane emocje, wyobrażenia itd. Tak rozumiane dobro wspólne powinno być chronione właśnie jako fundament etyki publicznej. Tymczasem w ostatnich latach podlegało ono niszczeniu, zawłaszczaniu, dyskredytowaniu, unieważnianiu, manipulacji.

Wspólnota musi się komunikować, dialogować, dyskutować, spierać się, kłócić… Tylko dzięki komunikowaniu mogą istnieć wspólnoty, które są zawsze (!) zróżnicowane! Nie ma innej możliwości – każda społeczność obywatelska taka jest. A zatem dziś być obywatelem to być z INNYM.

Gdy Ryszard Kapuściński w 2004 r. otrzymał godność doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego, tytułem swojego wykładu uczynił: „Spotkanie z Innym jako wyzwanie XXI wieku”. Znalazło się w nim wymowne zdanie, które mogłoby być mottem tego wystąpienia, ale jest zarazem komentarzem do obecnej rzeczywistości:

Wojna – mur – dialog. Co wybieramy?

Jeśli nie chcemy wojny, a w mur wierzymy w stopniu ograniczonym, pozostaje dialog – z kimś, kto jest obok nas, ale jest kimś innym: ma inne przekonania, biografię, doświadczenia… Do takiego dialogu potrzebne są umiejętności. I są one ważne, aby móc Innego poznać. Wiedza nie jest wystarczająca, ale jest niezbędna, by się nie bać. Bo gdy się boimy, Inny staje się wrogiem.

Ten lęk dziś (ponownie?) wydaje się być powszechnym, bazując na niepewności i zarazem ją pogłębiając. Lecz ten lęk więcej mówi o nas niż o Innym! Rodzi pytanie: kim MY jesteśmy? Gdy jesteśmy niepewni swoich wartości, tożsamości i trwałości swojej wspólnoty, rodzą się reakcje obronne. Nacjonalizm jest także reakcją obronną. Ale jest reakcja słabych (i może właśnie dlatego tak wiele krzyczących o wielkości, o mocy, o sile…)! Bo jeśli jestem pewien siebie, swoich wartości, tożsamości i trwałości własnej wspólnoty, to nie boję się Innego.

Oczywiście nie możemy lekceważyć tych lęków, ani tym bardziej udawać, że ich nie ma. Potrzebujemy natomiast sensownej na nie odpowiedzi: ideowej, etycznej, pragmatycznej i politycznej. Aby móc reagować na działania tych, którzy tymi lękami się karmią, podsycają je i rozbudzają.

Taka odpowiedź – aby była rzetelna i wiarygodna (!) – musi się rodzić z namysłu, który jest efektem spotkania, dialogu i sporu ujętego w czytelne ramy. Do jego prowadzenia potrzebujemy odpowiednich miejsc (rozumianych nie tylko metaforycznie, ale i dosłownie!), które winny być „kotwicami demokracji”. Miejsc, gdzie w dialogu budowana jest dobra kultura obywatelska. Na nas – na samorządach, organizacjach pozarządowych, instytucjach edukacyjnych i kulturalnych, na biznesie itd. – spoczywa odpowiedzialność, aby takich miejsc nie brakowało. Miejsc, gdzie „wytwarza się MY”, potrafiące wziąć odpowiedzialność za siebie, wiedząc, że MY zawsze składa się z INNYCH.

Co to znaczy wziąć odpowiedzialność? Na początku tego stulecia, w samym sercu bolesnej transformacji, przyjaciel Kaszubskiego Uniwersytetu Ludowego w Wieżycy, Karl Kristian Agidius – wieloletni profesor Wolnej Szkoły Nauczycielskiej w Ollerup – mówił (odnosząc się do sytuacji wsi, ale ma to dużo bardziej uniwersalne znaczenie):

„Mam świadomość, że zwykli mieszkańcy polskiej wsi nie ponoszą odpowiedzialności za istniejące niesprzyjające warunki. Jednak to oni sami muszą wydostać się z nieszczęśliwej sytuacji samodzielnie. Niestety od nikogo innego nie można oczekiwać przejęcia odpowiedzialności za nieszczęścia »wielkiej« historii i »wielkiej« polityki. Pozostawanie w pasywnej roli ofiary to naturalna ludzka reakcja obronna. Niemniej jednak bardziej wartościowe, godne szacunku i skuteczne będzie aktywne przejęcie odpowiedzialności za losy i przyszłość swoją i swojego kraju”. 
(Arch-KUL, 2003).

O to tu chodzi! O to, że wzięcie odpowiedzialności za losy swoje i kraju jest bardziej wartościowe, godne szacunku i skuteczne. Przede wszystkim ogromna jest tu rola liderów społecznych, którzy powinni: inspirować, uczestniczyć, mediować, współ: -działać, -gospodarować, -myśleć…

O przywództwie demokratycznym w czasie wojny pisała Maria Ossowska, a do swoich refleksji powróciła kilka dekad później, podkreślając:

„Gdy przyglądam się dziś temu wzorowi z perspektywy lat dwudziestu paru, porównując go z człowiekiem, którego dziś cenimy, nie widzę powodu wprowadzania do tego wzoru jakichś zmian zasadniczych. Teraz, jak w czasie dobiegającej do końca wojny, pragnęłoby się widzieć dookoła siebie ludzi z głową otwartą, z inicjatywą, umysłem samodzielnym i krytycznym, odwagą w obronie poglądów uważanych przez się za słuszne.

Tak jak poprzednio, potrzebni nam są ludzie mocnym kręgosłupie, o pionie wewnętrznym, który nie chwieje się wraz z każdą zmianą wiatru. Decyduje o tym pionie wewnętrznym posiadanie jakiejś hierarchii wartości, do których się jest przywiązanym i z których nie zamierza się łatwo rezygnować. Ich uparta obrona stanowi o postawie, którą nazywamy godnością. Potrzebni są nam ludzie wrażliwi na krzywdę i niezasłużone przywileje, ludzie, którzy spieszą innym z pomocą, gdy ci jej potrzebują, ludzie, którzy nie odwracają się od przyjaciół, gdy im się nie powodzi, którzy walczą, gdy zachodzi po temu potrzeba, obserwując pewne reguły gry, nie rzucając się we trzech na jednego i nie kopiąc już pokonanych.

Potrzebni są ludzie uczciwi wobec samych siebie i wobec innych, ludzie, którym się ufa; brak zaufania bowiem w obcowaniu z ludźmi, brak zaufania uzasadniony, czyni ze społeczeństwa społeczeństwo chore”.

Ważny jest czas i kontekst – ten komentarz powstał po Marcu’68… A dziś znowu unosi się nad nami – jak śpiewał Wojciech Młynarski w smutnej pieśni „Jak malował pan Chagall” – „marcowa mgła”…

Dlatego być może jeszcze bardziej niż w minionych dekadach ważne staje się zachowanie cnoty umiarkowania, powściągliwości i rozwagi. O ileż przyjemniejsze i sensowniejsze byłoby nasze życie publiczne, gdybyśmy na co dzień stosowali się do zasady dawnych Gdańszczan, aby działać – Nec temere nec timide, czyli ani trwożliwie, ani zuchwale. Po kaszubsku: dżyrsko, ale rozemno (odważnie, ale z rozumem).

Tymczasem rozsądek nie jest dzisiaj w cenie. Zachowujemy się tak, jakbyśmy jako całe społeczeństwo stawali się jedną wielką sektą ulegającą nienawiści i stadnej normie lojalności ponad wszystko (w tym ponad prawdę!).

Rozsądek i rozwaga domagają się otwartości oraz krytycyzmu. A zwłaszcza – autokrytycyzmu, którego fundamentem jest zdrowe poczucie humoru i dystans do siebie. Być może to najbardziej niedoceniany element cnót obywatelskich. Tymczasem nie jest mi znany żaden przypadek dobrej, silnej wspólnoty wolnych obywateli, w której ludzie są pozbawieni poczucia humoru. Dlatego tak ważne jest XI przykazanie kaszubskie, które mówi: sprawdź przynajmniej raz na dzień, czy potrafisz się śmiać z samego siebie.

Umiarkowanie i rozwaga winny być wzmacniane umiejętnością zawierania kompromisów, bo to one są gwarantem wolności. Oczywiście, są niewygodne, bywają bolesne i kontrowersyjne, prowadzą do rozczarowania i zawodu. Ale bez gotowości na kompromis NIE MA obywatelskości! Bo jeśli nie kompromis, to walka. I to nie z „wrogiem zewnętrznym”, lecz sami ze sobą! Walka wewnętrzna zaś jest kresem wolności. Dawni Gdańszczanie nie bez powodu na Złotej Bramie umieścili dawną maksymę, którą miał przeczytać każdy, kto z miasta wyjeżdżał:

Concordia res publicae parvae crescunt
Discordia magnae concidunt

Zgoda małe państwa buduje,
Niezgoda wielkie rujnuje.

Problemem bowiem nie jest to, że się różnimy, lecz to, JAK. Leszek Kołakowski u progu zmian w 1991 r. pisał: „I chociaż ludzie zawsze, do końca świata, kłócić się będą, to jednak różnica między kłótnią chamską i kłótnią cywilizowaną jest kluczowa dla oceny społeczeństwa, w którym żyjemy”. Kluczowa! Gdzie triumfuje chamstwo, znoszone są reguły wzajemnego szacunku. A gdzie ich nie ma, znika wolność.

Bo nie ma wolności bez grzeczności i szlachetności. Ale nie należy mylić grzeczności z brakiem zainteresowania, czyli z obojętnością. Ona czerpie „siłę” z:

– kiedyś to było dobrze, a dziś wszystko sparszywiało (nostalgia),

– a co ja mogę? (melancholia),

– a co mnie to obchodzi? (eskapizm),

– albo wszystko, albo nic (rewolucja).

Czy też innego więźnia Auschwitz, Eliego Wiesela, który na zaproszenie prezydenta Billa Clintona wygłosił w Białym Domu w 1999 r. przemówienie pod wymownym tytułem „Niebezpieczeństwo obojętności”:

„Na swój sposób obojętność wobec cierpienia sprawia, że ludzie są nieludzcy. (…) Obojętność nie jest początkiem, lecz końcem. Dlatego też jest zawsze po stronie wroga, działa na rzecz agresora, a nigdy jego ofiary, której ból rośnie, gdy czuje się ona zapomniana. Więźniowie polityczni zamknięci w celach, głodne dzieci, bezdomni uchodźcy – nie zareagować na ich los, nie rozjaśnić ich samotności, oferując im iskierkę nadziei, to wygnać ich z ludzkiej pamięci. Zaprzeczając ich człowieczeństwu, zdradzamy też własne”^[1].

Tak oto obywatelskość schodzi się w jedno z człowieczeństwem. Obojętność prowadzi bowiem do samotności. A ta jest jedną z form czegoś, co określam mianem najgorszej przypadłości współczesnego społeczeństwa – OSOBNOŚCI. Gdy nie chcesz kontaktu z Innym. Gdy nie potrafisz nawiązać relacji. Gdy nie jesteś zdolny do tego, aby z innymi współtworzyć odpowiedzialne wspólnoty.

Planeta osobnych ludzi… Czy to coś nowego? XBW Ignacy Krasicki już dawno temu pisał o tym w wierszu pod tytułem… „Osobność”:

Spokojny kącie, w którym się ukrywam
Od uprzykrzonej natrętników zgrai,
W twojej zaciszy we wszystko opływam,
Pewien, że głos mój i myśl się utai.
Złymi widoki utrudzony srodze,
Pozwól, niech w tobie przykrość moją słodzę.

Dość długo byłem Fortuny igrzyskiem,
Czas już rozpięte dawno spuścić żagle,
Niech się świat bawi innym widowiskiem,
Niech jednych wznosi, spuszcza drugich nagle,
Nie chcę i myśleć o Fortuny kole;
Byłem na górze, byłem i na dole.

Póki wiek rześki niepewne zawody
Przyszłego losu uwdzięczał i słodził,
Biegłem za szczęściem mniej baczny, bo młody,
Niech też odetchnę, dościem się nachodził.
Patrzcie na inszych Argusy stooczne,
Ja sobie w kącie tymczasem odpocznę.

Nie, nie możemy sobie odpocząć w naszym kącie.

Świat wokół nas czeka i liczy na nasze zaangażowanie, na naszą odpowiedzialność, na nieobojętność, na odwagę, determinację i rozwagę. Po to tutaj jesteśmy. Po to robimy to, co robimy. I co nadaje sens naszemu życiu. I za co Wam dziękuję…

^{[1] E. Wiesel, Niebezpieczeństwo obojętności, [w:] Przemowy niezapomniane. Słowa, które zmieniły bieg historii, opr. Shaun Usher, Kraków 2019, s. 169-170}