Publicystyka - ngo.pl

Wartości, praca na zasobach oraz osiem fundamentów rozwoju społeczności lokalnej nie są celem samym w sobie. Ich wspólnym rezultatem jest rozwijanie potencjału społeczności, określanego w literaturze jako Community Capacity Building.

Budowanie potencjału społeczności oznacza systematyczne wzmacnianie jej zdolności do samodzielnego działania, współpracy oraz rozwiązywania problemów. Jest to proces rozwijania kompetencji mieszkańców, lokalnych liderów, organizacji społecznych, instytucji publicznych i partnerstw, tak aby społeczność potrafiła skutecznie wykorzystywać własne zasoby, podejmować wspólne decyzje oraz reagować na pojawiające się wyzwania.

Potencjał społeczności nie jest wyłącznie sumą kompetencji poszczególnych osób. Powstaje przede wszystkim dzięki relacjom pomiędzy ludźmi, zaufaniu, współpracy oraz zdolności do wspólnego uczenia się. Dlatego budowanie potencjału jest procesem społecznym, a nie jedynie organizacyjnym czy szkoleniowym. Społeczność o wysokim potencjale potrafi mobilizować mieszkańców, tworzyć partnerstwa, uruchamiać lokalne zasoby, organizować wzajemną pomoc oraz uczyć się na własnych doświadczeniach. Dzięki temu staje się coraz bardziej samodzielna, odpowiedzialna i przygotowana do radzenia sobie zarówno z codziennymi wyzwaniami, jak i sytuacjami kryzysowymi.

Najważniejszym rezultatem budowania potencjału społeczności jest powstanie społeczności dobrze połączonej (Well-Connected Community) . Jest to społeczność, w której mieszkańcy, grupy nieformalne, organizacje społeczne, instytucje publiczne, przedsiębiorcy i samorząd tworzą gęstą sieć wzajemnych relacji opartych na zaufaniu, współpracy i odpowiedzialności za dobro wspólne. Nie funkcjonują obok siebie, lecz współdziałają, wymieniają informacje, wspólnie planują działania i wzajemnie się wspierają.

Społeczność dobrze połączona posiada rozwinięte lokalne przywództwo, aktywnych mieszkańców, sprawny system komunikacji, miejsca spotkań, trwałe partnerstwa oraz mechanizmy wspierania oddolnych inicjatyw. Wie, jakie posiada zasoby, kto dysponuje określonymi kompetencjami oraz w jaki sposób można je szybko uruchomić. Tak rozumiana społeczność staje się znacznie bardziej odporna, ponieważ nie musi tworzyć współpracy dopiero w chwili kryzysu. Relacje, zaufanie i doświadczenie wspólnego działania zostały zbudowane wcześniej i mogą zostać natychmiast wykorzystane.

Odporność społeczności lokalnej jest naturalnym rezultatem długofalowego procesu rozwoju społeczności. Nie jest programem zarządzania kryzysowego ani jednorazowym projektem. Powstaje jako efekt codziennego budowania relacji, współpracy oraz potencjału społeczności.

Społeczność odporna potrafi przygotowywać się na zmiany, ograniczać skutki zagrożeń, skutecznie reagować na sytuacje kryzysowe, odbudowywać się po nich oraz wykorzystywać zdobyte doświadczenia do dalszego rozwoju. Odporność oznacza jednocześnie trwałość i elastyczność wspólnoty. Z jednej strony społeczność zachowuje swoją tożsamość, wartości, więzi społeczne i zdolność do funkcjonowania mimo pojawiających się zagrożeń. Z drugiej strony potrafi uczyć się, dostosowywać do nowych warunków, wprowadzać zmiany i rozwijać nowe sposoby działania. Dzięki temu kryzys nie prowadzi wyłącznie do strat, ale może stać się impulsem do dalszego rozwoju.

Rozwój społeczności lokalnej i budowanie odporności społecznej są elementami jednego procesu. Community resilience nie zastępuje community development, lecz stanowi jego naturalne rozwinięcie. Odporność społeczna nie jest tworzona w momencie wystąpienia zagrożenia. Powstaje każdego dnia poprzez rozwijanie aktywności mieszkańców, wzmacnianie lokalnego przywództwa, budowanie partnerstw, tworzenie miejsc spotkań, rozwijanie dialogu społecznego, wspieranie inicjatyw obywatelskich oraz profesjonalną animację społeczną.

Jest to długofalowy proces budowania relacji pomiędzy mieszkańcami, organizacjami społecznymi, instytucjami publicznymi, przedsiębiorcami i samorządem. Proces ten wymaga czasu, konsekwencji oraz stałego wzmacniania zaufania. Nie można go zrealizować poprzez jednorazową akcję czy krótkotrwały projekt. Budowanie odporności społecznej jest procesem ciągłym, wymagającym pielęgnowania relacji, rozwijania współpracy i uczenia się na wspólnych doświadczeniach.

Ostatecznym rezultatem tego procesu jest wzrost potencjału społeczności, rozwój społeczności dobrze połączonej oraz zwiększenie jej zdolności do wspólnego działania. To właśnie ta zdolność stanowi istotę odporności społecznej. Społeczność odporna nie tylko skutecznie radzi sobie z kryzysami, ale również potrafi wykorzystywać je jako okazję do uczenia się, wzmacniania współpracy i dalszego rozwoju.

Model przedstawiony w niniejszym rozdziale pokazuje, że fundamentem odporności społecznej są wartości, praca na zasobach oraz systematyczne rozwijanie ośmiu fundamentów rozwoju społeczności lokalnej. Ich wspólne oddziaływanie prowadzi do budowania potencjału społeczności (Community Capacity Building), tworzenia społeczności dobrze połączonej (Well-Connected Community), a w konsekwencji do osiągania trwałej odporności społecznej (Community Resilience). Taki sposób myślenia przesuwa punkt ciężkości z reagowania na kryzysy na świadome, długofalowe wzmacnianie społeczności lokalnych, dzięki czemu stają się one bardziej trwałe, bardziej elastyczne i lepiej przygotowane na wyzwania przyszłości.

Przedstawiony model pokazuje, że odporność społeczna nie powstaje w momencie wystąpienia kryzysu, lecz jest rezultatem długofalowego rozwoju społeczności lokalnej. Budowana jest poprzez rozwijanie relacji, zaufania, lokalnego przywództwa, współpracy, aktywności mieszkańców oraz zdolności do wspólnego rozwiązywania problemów. W tym ujęciu community resilience stanowi naturalne rozwinięcie community development.

Budowanie odporności społecznej wymaga jednak działań systemowych. Dlatego proponowany Krajowy Program Rozwoju Odpornych Społeczności Lokalnych tworzy nową politykę publiczną, która integruje rozwój społeczności lokalnej i budowanie odporności społecznej w jeden spójny system działania.

Program opiera się na dwupoziomowym systemie wdrażania – centralnym i lokalnym – oraz na partnerstwie administracji publicznej, samorządów i organizacji obywatelskich.

Na poziomie centralnym tworzony jest krajowy system wspierania rozwoju odpornych społeczności lokalnych.

Administracja rządowa

Do najważniejszych zadań administracji rządowej należą:

• opracowanie założeń programu oraz jego ram prawnych i organizacyjnych;
• zapewnienie finansowania i współfinansowania programu;
• wspieranie współpracy międzyresortowej oraz współpracy z samorządami i organizacjami obywatelskimi.
• System grantów / dotacji

Organizacje społeczne – partnerzy programu

Program powinien być realizowany we współpracy z organizacjami pozarządowymi posiadającymi doświadczenie w rozwoju społeczności lokalnej, a także obszarze bezpieczeństwa. W drodze otwartego konkursu mogą one pełnić funkcję partnerów programu.

Do ich najważniejszych zadań należą:

• współtworzenie i rozwijanie modelu rozwoju odpornych społeczności lokalnych;
• opracowanie standardów, metod i narzędzi wdrażania programu;
• prowadzenie krajowego systemu edukacji, szkoleń, doradztwa i mentoringu;
• przygotowanie materiałów edukacyjnych i metodycznych;
• wspieranie samorządów oraz lokalnych partnerstw we wdrażaniu programu;
• prowadzenie monitoringu procesu wdrażania programu;
• upowszechnianie dobrych praktyk;
• rozwijanie ogólnopolskiej sieci współpracy i wymiany doświadczeń.

Ciało badawczo-ewaluacyjne

Integralnym elementem programu powinno być ciało badawczo-rozwojowe, odpowiedzialne nie tylko za ewaluację jego przebiegu, lecz przede wszystkim za systematyczne diagnozowanie, monitorowanie, projektowanie i wspieranie rozwoju społeczności lokalnych. Jego zadaniem jest prowadzenie badań nad procesami zachodzącymi we wspólnotach oraz wykorzystywanie ich wyników do ciągłego doskonalenia programu.

Do jego najważniejszych zadań należałoby:

• identyfikowanie dobrych praktyk, innowacji i barier rozwojowych oraz przygotowywanie rekomendacji dla samorządów, organizacji społecznych i instytucji publicznych;
• diagnozowanie infrastruktury relacyjnej społeczności lokalnych poprzez tworzenie map współpracy między mieszkańcami, organizacjami i instytucjami oraz identyfikowanie mocnych i słabych stron lokalnych sieci współdziałania;
• badanie potencjału wspólnot poprzez analizę kapitału solidarności, rozumianego jako zdolność społeczności do mobilizowania ludzi, organizacji i instytucji wokół wspólnych celów;
• monitorowanie procesu rozwoju wspólnot z wykorzystaniem Skali Dojrzałości Wspólnotowej (SUWAK) , pozwalającej śledzić zmiany poziomu spójności, zaangażowania, współpracy i sprawstwa mieszkańców;
• ocenę stopnia uspołecznienia instytucji i miejsc przy wykorzystaniu współczynnika społecznościowego, pokazującego, na ile szkoły, biblioteki, domy kultury, centra usług społecznych i organizacje społeczne stają się rzeczywistymi środowiskami budowania wspólnoty;
• analizę potencjału przywództwa wspólnotowego, obejmującą rozpoznawanie liderów, ocenę rozproszenia przywództwa, sukcesji oraz zdolności wspólnot do rozwijania nowych liderów;
• ewaluację rozwojową programu z wykorzystaniem wskaźnika Development Return on Public Investment (DRPI) , pozwalającego ocenić, czy realizowane działania pozostawiają trwały wzrost zdolności wspólnot do dalszego rozwoju i samoorganizacji;
• projektowanie i testowanie nowych rozwiązań (Social Design) poprzez prowadzenie badań w działaniu, eksperymentów społecznych oraz rozwijanie i doskonalenie metodyki organizowania społeczności lokalnej;
• opracowywanie okresowych raportów o stanie rozwoju wspólnot lokalnych, zawierających nie tylko ocenę realizacji programu, ale również diagnozę zmian zachodzących w społecznościach oraz rekomendacje dla polityk publicznych.

Przyjęcie takiego modelu oznacza odejście od klasycznej ewaluacji projektowej na rzecz ewaluacji rozwojowej, której celem jest nie tylko ocena osiągniętych rezultatów, lecz przede wszystkim wspieranie trwałego rozwoju wspólnot lokalnych oraz zwiększanie ich odporności wspólnotowej.

Program realizowany jest przez samorząd we współpracy z organizacjami pozarządowymi, mieszkańcami oraz pozostałymi partnerami społecznymi.

Do najważniejszych elementów lokalnego systemu należą:

• powołanie Lokalnej Koalicji na rzecz Rozwoju Odpornych Społeczności Lokalnych;
• powierzenie koordynacji zadań Rozwoju Społeczności Lokalnej i Odporności Społecznej instytucji samorządowej lub organizacji pozarządowej
• wyznaczenie osoby odpowiedzialnej w samorządzie lokalnym odpowiedzialnej za koordynację programu;
• opracowanie mapy zasobów i lokalnego planu działania;
• rozwijanie partnerstw i sieci współpracy;
• wspieranie aktywności mieszkańców i lokalnych liderów;
• organizowanie edukacji obywatelskiej i społecznej oraz animacji społecznej;
• monitorowanie rozwoju odporności społecznej;
• zapewnienie współpracy pomiędzy instytucjami, organizacjami i mieszkańcami;
• zapewnienie przez gminę warunków organizacyjnych, kadrowych i finansowych umożliwiających trwałą realizację programu.

Program opiera się na współodpowiedzialności administracji rządowej, samorządów i organizacji obywatelskich. Państwo odpowiada za stworzenie ram funkcjonowania programu oraz zapewnienie jego finansowania. Organizacje pozarządowe jako partnerzy programu odpowiadają za rozwój modelu, przygotowanie standardów, prowadzenie edukacji, doradztwa i superwizji, wspieranie samorządów we wdrażaniu programu oraz rozwijanie ogólnopolskiej sieci współpracy i wymiany doświadczeń. Niezależne ciało badawczo-ewaluacyjne monitoruje przebieg wdrażania programu, prowadzi badania nad zachodzącą zmianą społeczną oraz przygotowuje rekomendacje służące jego ciągłemu doskonaleniu.

Samorządy, we współpracy z organizacjami pozarządowymi, mieszkańcami oraz pozostałymi partnerami społecznymi, organizują proces budowania odporności społecznej na poziomie lokalnym, zapewniają funkcjonowanie lokalnych struktur programu oraz przeznaczają własne środki na jego realizację, rozwój i trwałość.

Krajowy Program Rozwoju Odpornych Społeczności Lokalnych stanowi propozycję nowoczesnej polityki publicznej, która integruje rozwój społeczności lokalnej i budowanie odporności społecznej w jeden spójny system działania.

Program łączy działania administracji rządowej, samorządów, organizacji obywatelskich oraz środowiska badawczo-eksperckiego, tworząc trwały system wspierania rozwoju społeczności lokalnych. Jego siłą jest połączenie długofalowego rozwoju społeczności z budowaniem zdolności do skutecznego reagowania na współczesne wyzwania i sytuacje kryzysowe. Wdrożenie programu pozwoli stworzyć trwałe warunki do rozwoju społeczności bardziej zintegrowanych, bardziej sprawczych, bardziej trwałych i bardziej elastycznych, a tym samym lepiej przygotowanych do radzenia sobie z wyzwaniami współczesności i przyszłości.

Inwestowanie w rozwój społeczności lokalnych jest jednocześnie inwestowaniem w bezpieczeństwo, spójność społeczną, jakość życia mieszkańców oraz długofalowy rozwój kraju. Krajowy Program Rozwoju Odpornych Społeczności Lokalnych może stać się pierwszym w Polsce kompleksowym systemem, który w sposób trwały połączy dorobek community development z nowoczesnym podejściem community resilience, tworząc podstawy rozwoju bezpiecznych, aktywnych i odpowiedzialnych wspólnot lokalnych.