Publicystyka - ngo.pl

Najczęstszy obrazek z kawiarni społecznych w Polsce: wolontariusze nalewają, podopieczni biorą. Kelner uśmiecha się do „goszczącej u nas niezwykłej osoby”, która trzyma filiżankę oburącz. Zdjęcie idzie do raportu rocznego. Wszyscy są zadowoleni, a model „pomagający – pomagany” trwa w najlepsze.

W „Ważnym Miejscu” – letniej kawiarni społecznej Fundacji Malwa, która rusza w czerwcu na warszawskich Bielanach – będzie inaczej. Tu gospodarzami są dorośli z niepełnosprawnością intelektualną. To oni witają gości. To oni kroją ciasto. To oni nalewają lemoniadę. Sąsiedzi z bielańskich bloków przychodzą jako zaproszeni do czyjegoś domu.

– Każdy piątek od czerwca do września, od 16:00 do 19:00, otwieramy bramę dla sąsiadów. Bez cennika, bez zapisów, bez deklaracji wolontariatu do wypełnienia. W zamian za poczęstunek prosimy o uważność i rozmowę – mówi Angelika Olek, koordynatorka inicjatywy.

Nazwa „Ważne Miejsce” gra na dwóch poziomach naraz. Pierwszy: dosłowny to fizyczna przestrzeń, ogród, stół nakryty obrusem. Drugi: emocjonalny dla mieszkańców Domu Malwa to ich dom, ich kawiarnia, ich goście. To pierwsze publiczne ujęcie ich roli w lokalnej społeczności, roli, która nie jest rolą beneficjenta wsparcia.

Przez ostatnie trzy dekady polskie organizacje pracujące z niepełnosprawnością intelektualną zbudowały imponującą infrastrukturę: warsztaty terapii zajęciowej, mieszkania chronione, asystencję osobistą, dzienne ośrodki. Znacznie wolniej rozwijało się to, co dziś jest osią międzynarodowej dyskusji o niepełnosprawności samorzecznictwo (self-advocacy). Język, narracja i ramka wizerunkowa wciąż w dużej mierze pozostają w rękach profesjonalistów i rodzin. To są słowa, które o osobach z niepełnosprawnością mówią inni rzadko one same.

W „Ważnym Miejscu” próbujemy tę logikę odwrócić. Mieszkańcy Domu Malwa nie są tematem narracji są jej autorami. Nie są obiektem działań są ich podmiotem. Wymaga to odpowiedniego wsparcia: asystencji, czasem mediacji, planowania wspólnie z osobami, których to dotyczy. Ale gdy to wsparcie jest na miejscu, sprawa staje się prosta: osoby z niepełnosprawnością intelektualną, w odpowiednich warunkach, są najlepszym motorem i azymutem budowania lokalnych kręgów wsparcia. To one wiedzą, kogo chcą zaprosić, kiedy, na jakich warunkach. Profesjonaliści działają najlepiej wtedy, gdy usuwają przeszkody, a nie wtedy, gdy projektują rozwiązania w czyimś imieniu.

„Ważne Miejsce” próbuje tę ramkę przełamać. Nie postulatami, nie kampanią wizerunkową, nie konferencją. Trzema bardzo prostymi narzędziami: ciastem, kawą i krzesłem przy stole. Bramę otwiera ten, kto w niej mieszka.

Amerykańska urbanistka Jane Jacobs nazwała ten zjawisko „eyes on the street” – oczami na ulicy. Bezpieczeństwo i żywotność miejskiej dzielnicy biorą się nie z większej liczby kamer i patroli, lecz z tego, że ludzie znają swoich sąsiadów, witają się przy bramie, wiedzą, kto gdzie mieszka i kogo właśnie nie ma w domu. Sieć znajomości w skali ulicy to fundament dzielnicy, w której da się żyć.

Dla osób z niepełnosprawnością intelektualną ta sieć ma jeszcze jeden, zupełnie konkretny wymiar. Mieszkaniec, którego w okolicy zna piętnastu sąsiadów, jest bezpieczniejszy. Sąsiad zauważy, że ktoś idzie zdezorientowany. Sąsiadka zatrzyma się, gdy ktoś szuka klucza. Sprzedawczyni w sklepie zauważy, że pan, który zwykle przychodzi z asystentką, dzisiaj jest sam i wygląda na zagubionego. Tego nie da się zapewnić systemem opieki – to się dzieje albo nie dzieje, w zależności od tego, czy ludzie się znają. „Ważne Miejsce” tworzy konkretne okazje, żeby się poznali. Piątek po piątku, twarz po twarzy, imię po imieniu.

Ostatnia rzecz, której nie chcemy przemilczeć bo bywa wstydliwie pomijana w komunikacji NGO: mieszkańcy Domu Malwa mają z tego korzyść osobistą, nie tylko symboliczną. Dorosły człowiek z niepełnosprawnością intelektualną w Polsce ma statystycznie znacznie mniejszy krąg znajomych niż dorosły bez niepełnosprawności – najczęściej ogranicza się on do rodziny, profesjonalistów wsparcia, współmieszkańców i kilku kolegów z warsztatu. Każdy nowy sąsiad, który po piątkowej kawie pamięta imię i zatrzymuje się przy bramie na pogawędkę, realnie poszerza sieć społeczną tej osoby. To nie jest sentymentalna „dodatkowa wartość" projektu to jego centralny rezultat.

Korzyść wraca też w drugą stronę. Sąsiad, który zaczyna chodzić w piątki do Malwy, dostaje od mieszkańców coś, czego nie znajdzie w warszawskich kawiarniach: czas niepospieszny, rozmowę bez agendy, gospodarza, który naprawdę cieszy się, że ktoś przyszedł. W mieście, w którym wszystko jest transakcyjne, to jest deficytowy zasób. Nie bez powodu mówimy o „epidemii samotności”.