Publicystyka - ngo.pl

Przestrzeń miejska jest dla nas coraz ważniejsza i coraz więcej od niej oczekujemy. Z jednej strony szukamy w niej zaspokojenia podstawowych potrzeb, jak posiadanie mieszkania, pracy, szkoły. Oczekujemy też, że miasto będzie coraz bardziej efektywnie reagowało na nasze codzienne potrzeby – umożliwiało wszędzie dojazd na czas, zakup zdrowej żywności pod domem, odpoczynek w otoczeniu zieleni w samym centrum. Z drugiej jednak strony, zależy nam na dbaniu o jego tkankę jak o własny organizm – pielęgnowaniu jego piękna, historii i wyjątkowego charakteru. Przy całej dynamice funkcjonowania miast, nie jest to równowaga łatwa do zachowania i wymaga bardziej przekrojowego spojrzenia na potencjał miast i posiadane zasoby.

Nasze marzenia o przyszłości powinny zatem przekładać się na konkretne, strategiczne cele, aby łatwiej było je spełniać. Jakie? Na to pytanie najlepiej szukać odpowiedzi z samymi mieszkańcami i zaprosić ich do wspólnego planowania rozwoju ich miejscowości. W Polsce są samorządy, które angażują mieszkańców w tego typu procesy (jak np. Opole, w którym prace nad strategią trwały około dwóch lat i obejmowały różne formy konsultacji z obywatelami), jednak wciąż wymaga to wielu starań i przezwyciężenia myślenia o strategiach rozwoju jako o dokumentach mających dla mieszkańców wymiar jedynie formalny, a przez to oderwanych od ich realnych potrzeb i oczekiwań.

Niewielki udział obywateli w planowaniu rozwoju miast wiąże się często z konkretnymi barierami (zarówno po stronie władz, jak i obywateli). Poniżej przedstawiamy kilka barier oraz propozycji ich przezwyciężenia, stanowiących wnioski z dyskusji uczestników XIV seminarium Laboratorium Partycypacji Obywatelskiej poświęconego partycypacyjnemu podejściu do planowania rozwoju miast.

Problemem w aktywnym uczestnictwie mieszkańców w procesach decyzyjnych jest z jednej strony brak informacji o korzyściach, które z niego wynikają, z drugiej zaś brak przekonania o własnych kompetencjach. “Czy faktycznie znam się na danym zagadnieniu na tyle dobrze, by móc zabrać głos w dyskusji?”, “Co to może zmienić i co z tego będę miał?” – tego typu pytania, szczególnie przy procesach dziejących się w dużych miastach, gdzie problemów i płaszczyzn rozwiązania jest naprawdę dużo, mogą być dla mieszkańców istotną przeszkodą w angażowaniu się. Niepewność mieszkańców co do własnych możliwości może być jeszcze większa, gdy mowa o wieloletnich strategiach miast, dokumentów, które często są dla zwykłych obywateli mało przejrzyste, napisane hermetycznym, urzędniczym językiem.

Barierą w działaniu urzędników może być postawa mieszkańców: w ich odczuciu żądających “cudów” (podczas gdy nie znają reguł działania swojej gminy lub miasta), roszczeniowych i rządzonych partykularnymi interesami.

Utrudnieniem w planowaniu strategii z mieszkańcami mogą być także obowiązujące w urzędach przepisy i hierarchiczna struktura podejmowania decyzji, usztywniające proces dialogu.

Mieszkańcy i urzędnicy jako partnerzy przy planowaniu rozwoju miasta – czy to możliwe?

Najistotniejsza, jeśli chodzi o skuteczne włączanie mieszkańców w procesy planowania rozwoju miasta, jest przemyślana polityka władz: uwzględniająca różnorodne kompetencje obywateli, lecz także dająca im poczucie przejrzystości, zrozumienia i zachęcająca do zaangażowania się. Równocześnie, przedstawiciele władz muszą widzieć we współdziałaniu także własne korzyści.

Poniżej zamieszczamy kilka propozycji, które mogą usprawnić proces dialogu władz z mieszkańcami, m.in. nad strategiami rozwoju:

• przemyślenie i planowanie konsultacji w urzędzie - informacja o etapach i jasnych celach konsultacji pozwala mieszkańcom określić swoje możliwe zaangażowanie,
• informowanie o trudnych zagadnieniach przy pomocy środków graficznych i multimedialnych – to najlepsza metoda szybkiego przekazania treści, trafiająca do wyobraźni i łatwo zapamiętywalna,
• podejmowanie działań motywujących i uświadamiających obywatelom, że współdziałanie na wszystkich etapach opracowywania decyzji przyniesie im – jako mieszkańcom – odczuwalne korzyści,
• rozpoczęcie rozmowy o strategii od zdiagnozowania potrzeb mieszkańców – to sprawi, że dyskusja o strategii będzie dotyczyła spraw dla nich najważniejszych,
• stosowanie zróżnicowanych form prowadzenia konsultacji (spotkania, warsztaty) – pozwoli to zaangażować się większej liczbie osób i zapewni lepsze wykorzystanie potencjału uczestników,
• udział w spotkaniach przedstawicieli urzędu, czyli osób decyzyjnych, a także ekspertów, którzy potrafiliby tłumaczyć skomplikowane zagadnienia mieszkańcom i odpowiadać na ich pytania i wątpliwości,
• zaangażowanie w proces partnerów instytucjonalnych:
  • organizacji pozarządowych – mogą ułatwić proces dialogu władzy z mieszkańcami: tłumacząc techniczne dokumenty, w razie potrzeby pośrednicząc w kontaktach z urzędnikami,
  • lokalnych instytucji: szkół, organizacji, parafii – ułatwiających dotarcie do szerokiego grona mieszkańców posiadających zróżnicowane kompetencje,
• stworzenie i spisanie zasad współpracy władz z mieszkańcami przy tworzeniu strategii – może sprawić, że dialog w tego typu procesach stanie się standardem i będzie przebiegał wedle określonych reguł,
• poznanie potrzeb obywateli – ważnych przy kształtowaniu polityki informacyjnej, ułatwiających dotarcie z informacją do właściwych osób i być może zaangażowanie ich w proces planowania (inspirujące mogą być metody włączania mieszkańców w konsultowanie Planu rozwoju Londynu, jakie przyjęła organizacja Just Space – link).

W Polsce wciąż aktualny jest problem legitymizacji władzy oraz obywatelskiej apatii. Jedyną metodą zachęcania mieszkańców do aktywności jest wspólne działanie. Partycypacja jest metodą „wciągnięcia” obywateli do myślenia o czekających wyzwaniach oraz do wzięcia na siebie odpowiedzialności za kształt przyszłości. Bez poczucia decyzyjności, ludzie niechętnie chcą być za coś współodpowiedzialni.

Włączanie mieszkańców w procesy decyzyjne może być bardzo przydatne w myśleniu o przyszłości miast – za pomocą metod partycypacyjnych można generować różnego rodzaju pomysły i wizje dotyczące ich rozwoju. Może być też źródłem diagnoz (gdy zapytani mieszkańcy mówią np. o problemach, które są niedostrzegalne czy recenzują realizację usług publicznych). W miastach większa jest szansa na uruchomienie demokracji deliberatywnej, w której pogląd na temat tego, co jest dobrem publicznym wykształca się w rozmowie, we wzajemnym słuchaniu i empatii.

Partycypacja nie jest jednak panaceum na większą aktywność. To długi i skomplikowany proces, do którego obie strony – władza i obywatele – wciąż nie są do końca przygotowane, muszą nabywać konieczne umiejętności krok po kroku. Konieczne jest także odejście od myślenia o tym, co “tu i teraz” na rzecz głębszej refleksji nad przyszłością – to warunek konieczny do wspólnego planowania rozwoju miast.

---

Więcej informacji na temat partycypacyjnego podejścia do planowania rozwoju miast można znaleźć w materiałach podsumowujących XIV seminarium Laboratorium Partycypacji Obywatelskiej poświęcone temu właśnie tematowi, na stronie http://partycypacjaobywatelska.pl/seminaria/.

Niniejszy tekst powstał w ramach projektu „Kurs – Partycypacja!”, współfinansowanego przez Szwajcarię w ramach szwajcarskiego programu współpracy z nowymi krajami członkowskimi Unii Europejskiej oraz ze środków Fundacji im. Stefana Batorego.