Organizacje społeczne upominają się o najwyższe standardy wyboru Rzecznika Praw Obywatelskich
Czy Polska potrafi wybrać Rzecznika Praw Obywatelskich ponad politycznymi podziałami? Odpowiedź na to pytanie będzie jednym z najważniejszych testów jakości naszej demokracji w 2026 roku.
Już za dwa miesiące, 23 lipca 2026 r., upływa kadencja obecnego Rzecznika Praw Obywatelskich, a parlamentarnej debaty o przyszłości urzędu RPO wciąż brak. W związku z nadchodzącym wyborem nowego RPO organizacje społeczne działające na rzecz praw człowieka, równego traktowania, przejrzystości życia publicznego i praworządności rozpoczynają kampanię społeczną na rzecz wzmocnienia standardów wyboru „Rzecznika naszych praw”. Apel do Parlamentu o dochowanie najwyższych standardów w procedurze wyboru Rzecznika Praw Obywatelskich i wsparcie skuteczności Biura RPO podpisało już 140 organizacji społecznych z całego kraju.
Symboliczną inauguracją kampanii była konferencja prasowa organizowana wspólnie przez obywatelską Inicjatywę „Nasz Rzecznik” – koalicję blisko 170 organizacji społecznych współpracujących z Biurem RPO – oraz Akcję Demokrację.
RPO jako bezpiecznik systemu
Organizatorzy kampanii podkreślają, że urząd Rzecznika Praw Obywatelskich jest jednym z fundamentów demokratycznego państwa prawa. To Rzecznik stoi na straży wolności obywatelskich i praw człowieka, stawiając w centrum jednostkę i jej prawa. Do konstytucyjnego urzędu RPO zwracają się osoby często bezsilne wobec państwa: osoby z niepełnosprawnościami, doświadczające dyskryminacji, mieszkańcy i mieszkanki małych miejscowości, seniorzy – wszyscy ci, którzy na linii człowiek-instytucja doznają naruszeń swoich praw.
– Rzecznik Praw Obywatelskich nie ma reprezentować interesów większości parlamentarnej ani jakiejkolwiek partii. Ma reprezentować wszystkie osoby mieszkające lub przebywające w Polsce, gdy zawodzą instytucje państwa. To właśnie niezależność tego urzędu decyduje o jego sile i wiarygodności – przekonuje Anna Duniewicz, koordynatorka Inicjatywy „Nasz Rzecznik” i dodaje:
To właśnie niezależność tego urzędu decyduje o jego sile i wiarygodności
Dlatego – jak podkreślają organizacje społeczne – wybór RPO nie może się sprowadzać do politycznej transakcji ani partyjnej nominacji.
Sześć postulatów dla demokratycznego wyboru RPO
Podczas konferencji przedstawiono Apel organizacji społecznych skierowany do Marszałków Sejmu i Senatu oraz posłów i posłanek obu izb. Dokument zawiera sześć kluczowych standardów demokratycznego wyboru RPO.
Wśród nich znalazły się m.in.:
● otwarty i merytoryczny proces zgłaszania kandydatur na urząd RPO,
● publiczne wysłuchania osób kandydujących w Sejmie i Senacie, z udziałem społeczeństwa obywatelskiego,
● wybór osoby gwarantującej niezależność, doświadczenie i najwyższe standardy etyczne,
● zapewnienie Biuru RPO stabilnych i adekwatnych środków do realizacji konstytucyjnych zadań.
W trakcie konferencji głos zabrali również osoby reprezentujące organizacje i lokalne społeczności, które korzystały ze wsparcia RPO i doświadczyły znaczenia tej instytucji w praktyce. Kulminacyjnym punktem wydarzenia było symboliczne złożenie Apelu podpisanego przez 140 organizacji społecznych do biur podawczych Sejmu i Senatu RP.
Lekcja z 2021 roku
Organizacje społeczne podkreślają, że obecny proces wyboru nowego RPO jest szansą na wypracowanie trwałych standardów wyboru RPO. W 2021 roku Parlament wybrał Rzecznika Praw Obywatelskich dopiero przy szóstej próbie. Zdaniem organizatorów tamta sytuacja pokazała, jak ważne są transparentne procedury, odpowiedzialność polityczna i realne zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego.
– Zależy nam, by już nigdy nie powtórzył się chaos i polityczny impas wokół wyboru RPO. Polska może dziś stworzyć wzorcowy model wyboru jednej z najważniejszych instytucji stojących na straży praw obywatelskich: standardy, które zostaną z nami na lata, bez względu na to, jaka opcja polityczna będzie u władzy – zaznacza Justyna Nakielska, ekspertka Inicjatywy „Nasz Rzecznik”.
Apel do Parlamentu
28 kwietnia br. Inicjatywa „Nasz Rzecznik” wystąpiła do Marszałka Sejmu i Marszałkini Senatu z apelem o organizację publicznych wysłuchań osób kandydujących na urząd RPO w przestrzeni parlamentu, który spotkał się z bardzo pozytywnym odzewem.
„Rola i ustrojowa waga instytucji Rzecznika nie może być bagatelizowana” napisał w odpowiedzi Marszałek Czarzasty, dziękując za obywatelskie zaangażowanie w proces wyboru RPO. Na wniosek o wysłuchania publiczne w polskim parlamencie bardzo szybko i pozytywnie zareagowała też Kancelaria Marszałkini Senatu. Organizacje liczą na dalszą współpracę i faktyczną realizację ogólnodostępnych wysłuchań publicznych.
Chcemy, by obywatele i obywatelki widzieli, że mają do czynienia z rzeczywistym wyborem, a nie partyjną nominacją. Publiczne wysłuchania kandydatów i kandydatek powinny stać się w Polsce trwałym demokratycznym standardem
– mówi Anna Tomaszewska z Akcji Demokracji.
Demokracja potrzebuje zaufania
Zdaniem organizatorów wydarzenia, standardy wyboru RPO wypracowane dziś posłużą Polsce przez wiele lat, niezależnie od zmieniających się układów politycznych. Transparentne procedury i udział społeczeństwa obywatelskiego w procesie wyboru najważniejszych urzędników państwowych wzmocnią zaufanie obywateli do instytucji publicznych. Będą świadectwem dojrzałości polskiej demokracji, fundamentem stabilnego państwa. W czasach geopolitycznych napięć i turbulencji potrzebujemy czytelnych reguł gry i silnych instytucji z mocnym społecznym mandatem.
Inicjatywa „Nasz Rzecznik” (www.naszrzecznik.pl) – koalicja blisko 170 organizacji społecznych, współpracująca z Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich na rzecz skuteczniejszej ochrony praw człowieka i zasad równego traktowania.
Akcja Demokracja – ruch ludzi, którzy poprzez wspólne działania obywatelskie angażują się na rzecz społeczeństwa opartego na wartościach takich jak demokracja, prawa człowieka, sprawiedliwa polityka społeczna oraz ochrona środowiska.
Źródło: Inicjatywa „Nasz Rzecznik”
