Publicystyka - ngo.pl

Ustanowiona w 2022 roku przez Fundację Batorego Nagroda im. Marcina Króla ma wspierać rozwój debaty publicznej poprzez zachętę do pogłębionej refleksji nad zjawiskami i trendami współczesności oraz wyzwaniami przyszłości, tworzenia nowych idei i prób opisu rzeczywistości, poszukiwania odpowiedzi na kryzys demokracji i wartości demokratycznych oraz poszerzania przestrzeni intelektualnego dyskursu ponad podziałami.

Książki-finalistki wybrała Kapituła Nagrody im. Marcina Króla w składzie: dr hab. Agata Bielik-Robson (Instytut Filozofii i Socjologii PAN), prof. dr hab. Przemysław Czapliński (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu), dr hab. Mikołaj Cześnik (przewodniczący Kapituły, Uniwersytet SPWS, przewodniczący Rady Fundacji im. Stefana Batorego), prof. dr hab. Dariusz Gawin (Instytut Filozofii i Socjologii PAN w Warszawie), prof. dr hab. Iwona Jakubowska-Branicka (Instytut Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego), Zofia Król („Dwutygodnik”), prof. Elżbieta Matynia (New School for Social Research w Nowym Jorku), Zbigniew Nosowski („Więź”), prof. dr hab. Andrzej Rychard ( Instytut Filozofii i Socjologii PAN w Warszawie), Henryk Woźniakowski (Fundacja Kultury Chrześcijańskiej Znak, Kraków).

Sylwia Czubkowska, Bóg techy. Jak wielkie firmy technologiczne przejmują władzę nad Polską i światem, Wydawnictwo Znak Literanova, Kraków 2025

W swojej książce Sylwia Czubkowska dokonuje brawurowego przełożenia globalnych diagnoz o „kapitalizmie nadzoru” i „technofeudalizmie"  na  polską rzeczywistość, w którą transnarodowe korporacje wkraczają jako nowi, cyfrowi suwereni. Autorka błyskotliwie posługuje się historyczną analogią do Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, by pokazać, jak współczesne „sieciopaństwa” kolonizują naszą demokrację, wykorzystując asymetrię wiedzy oraz instytucjonalną słabość państwa. To nie jest kolejny teoretyczny traktat o potędze algorytmów, lecz głęboko analityczne studium przypadku, demaskujące mechanizmy lobbingu i ograniczoną wyobraźnię decydentów, którzy oddają kolejne domeny życia pod zarząd technologicznych gigantów. Jak podkreślał Michał Sutowski w uzasadnieniu nominacji Bóg techów do tegorocznej edycji Nagrody, publikację wyróżnia bezlitosne zakotwiczenie w lokalnym kontekście, co czyni ją „najpełniejszym i najbardziej aktualnym kompendium na temat kluczowego wyzwania cywilizacyjnego dla Polski”.

Jacek Kołtan, Solidarność i nowoczesność. Przemiany pojęcia solidarności od rewolucji francuskiej do pokojowej rewolucji 1980 roku, Wydawnictwo Europejskiego Centrum Solidarności, Gdańsk 2025

Solidarność i nowoczesność Jacka Kołtana to monumentalna opowieść o jednej z najważniejszych idei, które ukształtowały współczesny świat. Autor śledzi losy solidarności – od rewolucji francuskiej, przez narodziny ruchów społecznych, aż do pokojowego przełomu roku 1980 – pokazując, że wcale nie musi ona oznaczać jednomyślności. Wręcz przeciwnie: Kołtan definiuje solidarność jako unikalną zdolność do wspólnego działania pomimo dzielących nas różnic. W świecie narastającej atomizacji i technokratycznego zarządzania ludźmi, które redukuje nas do ról i funkcji, książka ta staje się wezwaniem do odbudowy więzi opartych na wzajemnym uznaniu i autonomii jednostki. Erudycyjna i bogato ilustrowana praca Kołtana stawia fundamentalne pytanie o to, czy solidarność – ta na pozór mglista idea – może dziś na nowo stać się realną siłą zdolną do naprawy naszej demokracji.

Marcin Łuniewski, Rosja. Od rozpadu do faszystowskiej dyktatury. Scenariusze przyszłości 2026-2036, Wydawnictwo Prześwity, Warszawa 2025

Książka Marcina Łuniewskiego to rzecz wyjątkowa w polskim piśmiennictwie poświęconym Rosji: chłodna, zdyscyplinowana intelektualnie i wolna od myślenia życzeniowego analiza kondycji państwa, które niewątpliwie nam zagraża, ale też wymyka się prostym diagnozom. Autor rezygnuje z publicystycznej gorączki na rzecz rzetelnego dziennikarstwa analitycznego, kreśląc cztery scenariusze rosyjskiej przyszłości – od wizji „Korei Północnej na sterydach” po chaos i rozpad. Łuniewski nie tylko dostarcza rzetelnej wiedzy o mechanizmach rosyjskiej władzy, ale przede wszystkim skłania do obniżenia temperatury dyskusji i porzucenia stereotypów. To niezwykle potrzebna „książka dla „nas" o „innym" – takim, który zdecydowanie nie może nas nie obchodzić” napisała prof. Małgorzata Kowalska, nominując tę książkę do Nagrody. To lektura obowiązkowa dla każdego, kto chce zrozumieć dynamikę zagrożeń płynących ze Wschodu i ich wpływ na losy demokracji w całej Europie.

Antonina Tosiek, Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025

Antonina Tosiek wykonała tytaniczną pracę archiwalną, oddając głos tym, których historia przez dekady spychała na margines – wiejskim kobietom. Autorka analizuje setki rękopisów nadsyłanych na konkursy pamiętnikarskie między latami 30. a 90. XX wieku, wydobywając z nich intymny i skomplikowany obraz pracy, cielesności oraz codziennych zmagań z wielką historią. To nie jest jedynie sentymentalny powrót do przeszłości, lecz głęboko analityczne studium, które redefiniuje naszą pamięć zbiorową. Jak zauważyła dr hab. Monika Bobako, nominując książkę do konkursu, dzięki szczególnej wrażliwości autorki powstaje obraz, który „stanowi istotną korektę dotychczasowej narracji spod znaku »zwrotu ludowego«”, wpisując się w nurt przywracający podmiotowość grupom marginalizowanym. Książka Tosiek to przejmujące świadectwo siły słowa, które – mimo tytułowego „brzydkiego pisma” – z niezwykłą precyzją kruszy zastane mity i przewartościowuje naszą wizję polskiej historii.

Andrzej Waśkiewicz, Otium cum dignitate, czyli o godziwym spędzaniu czasu wolnego. Szkice z historii idei, Universitas, Warszawa 2025

Książka Andrzeja Waśkiewicza to fascynująca podróż przez historię idei otium – jak starożytni określali „godziwy czas wolny”, który zamiast zwykłej bezczynności oferuje przestrzeń na twórczy rozwój i kontemplację. Autor analizuje, jak granica między wartościowym wypoczynkiem a obowiązkiem zaciera się w epoce, w której nawet nasze prywatne zajęcia bywają przeładowane imperatywem wydajności. Nominując książkę do konkursu, Wojciech Przybylski zwracał również uwagę na jej polityczne aspekty – uzmysławia nam ona, że kondycja demokracji ma niedostrzegalny z pozoru wymiar czasowy: „gdy nie umiemy godnie odpoczywać i kontemplować, tracimy zdolność do samodzielnego, nieinstrumentalnego myślenia, a tym samym zdolność do obrony pluralizmu wartości”. Waśkiewicz upomina się o prawo do sfery, w której człowiek nie musi rozliczać się przed społeczeństwem z produktywności, czyniąc z historii idei kluczowe narzędzie do zrozumienia kryzysu autonomii jednostki we współczesnym świecie.

Zgodnie z Regulaminem Nagrody im. Marcina Króla książki-finalistki zostały wybrane spośród tytułów nominowanych do Nagrody przez grono osób nominujących, zaproszonych przez Zarząd Fundacji Batorego. W gronie tym znaleźli się: dr Magdalena Baran (Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Liberté!), Edwin Bendyk (prezes Fundacji im. Stefana Batorego), dr hab. Monika Bobako (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), dr Elżbieta Ciżewska-Martyńska (Uniwersytet Warszawski), prof. dr hab. Ewa Domańska (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu) dr hab. Michał Krzykawski (Uniwersytet Śląski w Katowicach), prof. dr hab. Małgorzata Kowalska (Uniwersytet w Białymstoku), Małgorzata Łukasiewicz (tłumaczka tekstów literackich i filozoficznych, eseistka, krytyczka literacka), Wojciech Przybylski (Res Publica Nowa), Paweł Rojek (Uniwersytet Jagielloński), Michał Sutowski (Krytyka Polityczna), dr hab. Karolina Wigura (Uniwersytet Warszawski, Kultura Liberalna).

Do Nagrody nominowane zostały następujące książki wydane w 2025 roku:

• Piotr Augustyniak, Boga nie ma, jest życie, Wydawnictwo Znak Literanova, Kraków 2025
• Sylwia Czubkowska, Bóg techy. Jak wielkie firmy technologiczne przejmują władzę nad Polską i światem, Wydawnictwo Znak Literanova, Kraków 2025
• Aleksandra Derra, Z czułością i wspólnie. Feminizm na XXI wiek, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2025
• Jędrzej Dudkiewicz, Inny dom. Ludzie, system i granice wsparcia w polskich DPS, Znak Horyzont, Kraków 2025
• Tomasz Ferenc, Trwoga powietrzna. Ukraińscy artyści i instytucje kultury w czasie wojny, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Wydawnictwo PWSFTviT, Łódź 2025
• Tomasz Grabowski, Indywidualizm i demokracja w Polsce. Jak Ziemie Zachodnie stały się kolebką liberalizmu, Wydawnictwo MAGAM, 2025
• Krzysztof Iszkowski, Idol.Życie doczesne i pośmiertne Karola Marksa, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2025
• Aleksandra Karasińska, Dlaczego feminizm się opłaca? Książka dla kobiet i mężczyzn, Wydawnictwo Fundacji Gospodarki i Administracji Publicznej, Kraków 2025
• Jacek Kołtan, Solidarność i nowoczesność. Przemiany pojęcia solidarności od rewolucji francuskiej do pokojowej rewolucji 1980 roku, Wydawnictwo Europejskiego Centrum Solidarności, Gdańsk 2025
• Andrzej Krawczyk, Edward Benesz. Polityk z Europy Środkowej, Universitas, Warszawa 2025
• Ryszard Legutko, Rekapitulacja, Wydawnictwo Fronda, Warszawa 2025
• Krzysztof Łapiński, Najmądrzejszy. Biografia Sokratesa, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2025
• Marcin Łuniewski, Rosja. Od rozpadu do faszystowskiej dyktatury. Scenariusze przyszłości 2026-2036, Wydawnictwo Prześwity, Warszawa 2025
• Paweł Machcewicz, Narodowy komunizm po polsku. „Partyzanci” Moczara, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2025
• Jan Maciejewski, Nic to! Dlaczego historia Polski musi się powtarzać?, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2025
• Paweł Mościcki, Gaza. Rzecz o kulturze eksterminacji, Wydawnictwo Karakter, Kraków 2025
• Daniel Muzyczuk, Zmierzch magów, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2025
• Grzegorz Piątek, Świątynia i śmietnik. Architektura dla życia, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2025
• Paweł Pieniążek, Wojna w moim domu. Kiedy konflikt staje się codziennością, Wydawnictwo Znak Literanova, Kraków 2025
• Maria Poprzęcka, Śmierć przed obrazem. O sztuce, starości i znikaniu, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2025
• Michał Siermiński, Przemysław Witkowski, Obywatel Michnik, Instytut Wydawniczy Książka i Prasa, Warszawa 2025
• Tomasz Szlendak, Miłość nie istnieje. Związki, randki i życie solo w XXI wieku, Wydawnictwo Znak Literanova, Kraków 2025
• Paweł Śpiewak, Piotr Kulas, W cierpieniu nie ma nic pozytywnego. Paweł Śpiewak w rozmowie z Piotrem Kulasem, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2025
• Jan Tokarski, Tocqueville. Biografia myśli, Stowarzyszenie Kulturalno-Edukacyjne „Kolegium Gdańskie”/Biblioteka „Przeglądu Politycznego”, Gdańsk 2025
• Antonina Tosiek, Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025
• Andrzej Waśkiewicz, Otium cum dignitate, czyli o godziwym spędzaniu czasu wolnego. Szkice z historii idei, Universitas, Warszawa 2025
• Anka Wandzel, Sztuka przetrwania, Wydawnictwo Karakter, Kraków 2025
• Renata Włoch, Socjologia cyfrowa. O uspołecznieniu technologii i technologiach uspołecznienia, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2025

Marcin Król (1944-2020) był filozofem polityki, historykiem idei oraz wieloletnim członkiem Rady Fundacji im. Stefana Batorego. Więcej o Nagrodzie im. Marcina Króla na stronie.