Publicystyka - ngo.pl

Nie trzeba przekonywać, że prognozowanie rozwoju organizacji społecznych w Polsce w perspektywie dwóch dekad to zadanie dość ryzykowne, ale i frapujące. Uważam, że ich perspektywy trwania i rozwoju w nadchodzących dekadach będą zależały od kilku podstawowych czynników. Przede wszystkim od modelu prywatyzacji polityk publicznych i stopnia interwencjonizmu publicznego w poszczególnych z nich (m.in. opieka i edukacja dzieci i młodzieży, usługi opiekuńcze wobec najstarszego pokolenia) oraz od modeli uczestnictwa obywatelskiego wśród młodszych generacji społeczeństwa polskiego, a także od roli polityki i spraw publicznych w rankingu wartości Polaków.

Należy zauważyć, że zainteresowanie polityką maleje w życiu Polaków. Porównanie wyników badań EVS z 1990, 1999 i 2008 r. wskazuje na zmniejszanie się wskaźników zaangażowania w politykę i zainteresowania nią w Polsce. Rezultaty badań CMJPII z 2007 r. dowodzą, że zaledwie 7% badanych uznało politykę za sprawę ważną w życiu, zaś 70 % za nieważną! Różni to nas od społeczeństw Zachodu Europy, które wykazywały znacznie wyższy poziom zainteresowania wpływaniem na decyzje i udziałem w prowadzeniu polityki (http://www.academia.pan.pl/dokonania.php?id=493).

Od lat 90 XX w. w naszym kraju, jak i w pozostałych państwach europejskich ma miejsce nasilanie się nowych ryzyk społecznych w związku ze zmianami w strukturze zatrudnienia, starzeniem się społeczeństw i postępującą niestabilnością rodziny. Nowe ryzyka społeczne i ograniczenia budżetowe powodują konieczność modyfikacji dotychczasowych modeli dostarczania dóbr i usług publicznych.

Od pewnego czasu instytucje, takie jak UE i OECD, proponują nowy uniwersalny paradygmat społeczny obowiązujący zarówno na Zachodzie, jak i Wschodzie oparty na pięciu głównych założeniach: 1) inwestowanie w sektory społeczne, 2) wzmacnianie aktywnej roli samych jednostek, rodzin i wspólnot lokalnych, 3) wzmacnianie odpowiedzialności obywatela wobec wspólnoty politycznej, 4) włączanie grup wykluczonych, 5) społeczno-biznesowy model dostarczania usług (państwo staje się bardziej regulatorem niż bezpośrednim dostawcą dostawcą usług społecznych).

W ostatnich dwóch dekadach kierunki ewolucji systemów społecznych w państwach europejskich można sprowadzić do trzech tendencji – decentralizacji, komercjalizacji oraz działań aktywizujących obywateli. Podsumowując, zarówno sam charakter dóbr publicznych, jak i zmieniające się potrzeby zbiorowe, uzasadniają konieczność uzupełnienia dotychczasowego modelu dostarczania dóbr publicznych opartych na triadzie opiekuńczej państwo–rynek–rodzina i szersze włączenie struktur obywatelskich zarówno na etapie wpływu na decyzje z zakresu polityk publicznych i interesu społecznego, jak i w fazie ich realizacji.

Należy przywołać kilka argumentów na rzecz aktywnego społeczeństwa i czynnej roli obywateli w procesie politycznym i demokratyzacji polityk publicznych. Argumentem przemawiającym za wzrostem roli sformalizowanych organizacji oraz grup obywatelsko aktywnych w sferze publicznej w Polsce jest pilna potrzeba zwiększenia udziału oddolnych inicjatyw w debacie na temat dobra wspólnego i współkształtowaniu sfery publicznej zarówno w wymiarze ogólnopolskim, jak i regionalnym i lokalnym.

Wśród atutów niezależnych organizacji społecznych należy wymienić takie atrybuty, jak kreowanie publicznych wartości i realizowanie interesu publicznego oraz wzmacnianie kontroli nad zasobami publicznymi.

Podobnie postępujące zróżnicowanie potrzeb społecznych oraz indywidualizacja, a także wzrost znaczenia indywidualnej wolności wyboru[1] przemawiają na rzecz silniejszego włączania samorządnych organizacji obywateli w kształtowanie i realizację polityk publicznych.

Analizy zmian zachodzących na przełomie XX i XXI stulecia w politykach publicznych w państwach zachodnich Europy dowodzą, że mieszany model społeczny coraz częściej tworzy nie jedynie państwo, rodzina i rynek, ale i organizacje oddolne. Wskazuje na to m.in. wzrost partnerstwa między sektorem publicznym a trzecim w dostarczaniu zbiorowych usług społecznych (collective welfare services), które są finansowane z podatków i innych środków publicznych, a dostarczane na dużą skalę przez trzeci sektor w takich państwach, jak Francja, Niemcy, Włochy, Wielka Brytania, USA a także w ostatnich dekadach – Szwecja.

Wyniki najnowszych badań wskazują, że odsetek osób deklarujących aktywność obywatelską stanowił 30% ogółu obywateli RP. Warto zauważyć, że jest to rezultat dobry i porównywalny z poziomem deklarowanej aktywności obywatelskiej w takich bastionach demokracji bezpośredniej, jak Stany Zjednoczone, w których 26,8% badanych deklarowało aktywność obywatelską. Jak wynika z najnowszych badań międzynarodowych społeczeństwo polskie jest światowym liderem, jeśli chodzi o czas poświęcany na rzecz innych osób (Salamon, 2012).

Specyfiką polskiej aktywności obywatelskiej w porównaniu do państw Zachodu jest zdecydowana przewaga aktywności niesformalizowanej. Jedynie 10% Polaków angażuje się w działalność formalnych organizacji obywatelskich, pozostali są aktywni bez pośrednictwa organizacji społecznych (Nałęcz, Goś-Wójcicka, 2011). Ich wkład w nieformalne świadczenie różnego rodzaju usług dla gospodarstw domowych jest istotny. Niewątpliwie jednak możliwości kapitału rodzinnego i sąsiedzko-towarzyskiego zwiększyłyby się znacznie, gdyby część niesformalizowanej aktywności udało „przekuć” w stowarzyszeniowo-obywatelski kapitał społeczny.

Nowe kanały uczestnictwa on-line i wpływu obywateli na sferę publiczną powodują, że prócz bezpośrednich intensywnych kontaktów członków organizacji wzrastać będzie mobilizacja ad hoc w inicjatywach nieformalnych. W Polsce w nadchodzących dekadach będziemy mieć do czynienia z wyraźną zmianą modeli uczestnictwa obywatelskiego i wyłanianiem się paralelnego modelu. Z jednej strony będziemy mieć do czynienia z pewnym wzrostem otwartej i sformalizowanej działalności organizacyjnej na rzecz sfery publicznej i dobra wspólnego, jak inicjatywy obywatelskie na rzecz społecznej kontroli władz, polityka historyczna, czyli z republikańskim modelem partycypacji obywatelskiej. Równocześnie narastać będą inicjatywy skupione wokół bieżących sub-polityk ważnych dla poszczególnych środowisk społecznych bez otwartego zaangażowania politycznego ich uczestników .

Przykład tego nowego typu uczestnictwa może stanowić protest obywatelski z początku 2012 r. ws. protokołu Acta z udziałem fundacji i stowarzyszeń, jak i internautów niezrzeszonych oraz inicjatywy Stowarzyszenia i Fundacji Rzecznik Praw Rodziców sprzeciwiające się rządowemu projektowi ustawy o reformie oświaty ws. rozpoczynania obowiązku nauki szkolnej od 6 roku życia.

Z kolei zmiany w strukturze wieku ludności Polski powodują nasilanie się starzenia społeczeństwa. Proces starzenia jest zróżnicowany przestrzennie i wymaga programowania zarówno ogólnokrajowej, jak i lokalnej polityki społecznej w zakresie m.in. usług opiekuńczych. Dotychczasowy model opieki oparty głównie na jej sprawowaniu przez same gospodarstwa domowe (4/5 gospodarstw domowych sprawuje opiekę nad osobami starszymi) [2] traci na znaczeniu. „Urodzinnienie” opieki nad osobami starszymi będzie maleć z uwagi na migracje zagraniczne młodzieży oraz wzrost wykształcenia i aktywności zawodowej kobiet nie chcących ryzykować utraty własnego źródła utrzymania, a także z racji podwyższenia w 2012 r. wieku emerytalnego.

Jeśli nie znajdzie się w porę rozwiązań instytucjonalnych na rzecz mieszanego modelu opieki nad niesamodzielnymi członkami rodziny wspomagających rodzinny model rozwojem usług opiekuńczych świadczonych przez osoby niespokrewnione i instytucje grozi nam całkowita zapaść tych usług.

Ponadto, wzrost roli trzeciego sektora w świadczeniu usług opiekuńczych dla osób starszych może wzrastać w nadchodzących latach z uwagi na zmieniające się style życia, odznaczające się większym udziałem gospodarstw domowych samotnych osób starszych, bezdzietnych małżeństw i rodzin zamieszkujących z dala od siebie.

W warunkach obecnej recesji tym bardziej konieczne jest szersze uwzględnienie organizacji not for profit i niesformalizowanych inicjatyw obywatelskich w politykach publicznych w Polsce w tworzeniu i utrzymaniu miejsc pracy oraz planowaniu, produkcji i organizacji deficytowych usług społecznych, jak usługi dla rodzin z małymi dziećmi i dla osób starszych.

Należy dostrzec pluralizm ról tych organizacji, które prócz działań na rzecz obrony praw obywateli oraz redystrybucji środków finansowych i rzeczowych, z którymi najczęściej je się łączy, coraz wyraźniej angażują się także w produkcję i świadczenie usług publicznych i społecznych nie tylko dla swoich członków, ale i szerszych społeczności.

Korzyści, jakie wynikają ze wzrostu ich udziału w produkcji dóbr publicznych, jest wiele. Jednak zapewnienie im miejsca w systemie polityk publicznych wymaga stworzenia właściwego systemu wsparcia, w tym sprzyjających ram prawnych, odpowiedniej infrastruktury, wsparcia kompensującego ich działalność na rzecz grup najsłabszych oraz podobny dostęp do rynku finansowego, dóbr i usług jak MSP, w szczególności do przetargów publicznych.

Potrzebna jest polityka finansowa dokapitalizująca fundacje i stowarzyszenia realizujące zadania interesu publicznego. Pełne wykorzystanie istotnych funkcji społecznych, ekonomicznych i w zakresie zatrudnienia organizacji not for profit wymaga: 1) stworzenia tym podmiotom społeczno-gospodarczym warunków prawnych działania podobnych do MSP oraz warunków instytucjonalnych umożliwiających dostęp równoprawny z MSP do rynków finansowych oraz towarów i usług (zwłaszcza w zakresie zamówień publicznych)[3]; 2) wsparcia państwa kompensującego rzeczywiste koszty reintegracji zawodowej grup najsłabszych oraz produkcji i świadczenia usług społecznych.

W okresie obecnej słabej koniunktury gospodarczej konieczne jest inwestowanie w produkcję dóbr publicznych (ochrona zdrowia, edukacja, usługi socjalne) oraz oparcie rozwoju na solidaryzmie społecznym. Organizacje not for profit i niesformalizowane grupy aktywne obywatelsko zarówno w przeszłości, jak i w okresie minionego dwudziestolecia udowodniły, że przyczyniły się do ograniczenia mankamentów rynku i sektora publicznego dzięki realizowaniu polityki podtrzymywania miejsc pracy oraz produkcji dóbr publicznych.

Stąd w okresie globalnego kryzysu finansowego oraz recesji ekonomicznej należy je włączyć jako lokalne instrumenty generowania i ochrony miejsc pracy oraz redukcji luki usługowej, a także tworzenia bardziej stabilnej, zrównoważonej gospodarki.

Instytucjonalizacja organizacji non-profit i gospodarki społecznej w politykach publicznych wymaga uwzględnienia ich roli w dokumentach programowych, zlecaniu zadań, wspólnych programach i projektach oraz wsparciu finansowemu i rzeczowemu ze strony jst.

Konieczne są także nowe inicjatywy polityczne zapewniające stowarzyszeniom i fundacjom realizującym kluczowe zadania z zakresu polityk publicznych i interesu społecznego przynajmniej kilkuletnie perspektywy finansowania. Wzmocniłoby to perspektywy rozwoju republikańskiej koncepcji obywatela.

---

Dr hab. Ewa Leś - profesor Uniwersytetu Warszawskiego, pracuje na Wydziale Dziennikarstwa Nauk Politycznych i w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Zajmuje się polityką wobec trzeciego sektora, polityką rodzinną oraz polityką pomocy i integracji społecznej. W kręgu jej zainteresowań są zagadnienia transformacji polityki społecznej w Polsce, w państwach Europy Środkowej i Wschodniej oraz Europie Zachodniej, a także teoria nowego zarządzania publicznego, welfare mix i mix governance. Autorka wielu publikacji, m. in. La dislociation de la famille en Pologne: le probleme du divorce, w: Revue d' Études Comparatives Est-Ouest (1985), Polityka społeczna w Polsce w okresie zmian ustrojowych. Zbiór rozmów z przedstawicielami świata nauki (1992), Voluntary Sector in Post-Communist East Central Europe (1994), Gospodarka społeczna i przedsiębiorstwo społeczne. Przegląd koncepcji i dobrych praktyk (2008).

---

[1] Pestoff, V., op. cit.

[2] Irena Wóycicka, Zaangażowanie w opiekę. Konferencja nt. Praca zawodowa a obowiązki rodzinne, Instytut Badan nad Gospodarką Rynkową, Warszawa, 20 czerwca 2007 r.

[3] E. Leś, M. Ołdak, Kondycja i perspektywy rozwoju podmiotów gospodarki społecznej w Polsce. Konkluzje i rekomendacje, w: Obszary gospodarki społecznej. Doświadczenia Partnerstwa na Rzecz Rozwoju Tu jest praca, red. naukowa P. Chodyra, E. Leś, M. Ołdak, Instytut Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego i Departament Pożytku Publicznego Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa 2008.