Publicystyka - ngo.pl

Coraz częściej pierwszym odruchem jest zwrócenie się do systemu opartego na sztucznej inteligencji, który w ciągu kilku sekund dostarcza gotową odpowiedź, interpretację, lub rozwiązanie.

To pozornie niewielkie przesunięcie ma daleko idące konsekwencje. Zmienia się nie tylko tempo zdobywania wiedzy, ale również sposób jej przyswajania. Uczenie się przestaje być procesem liniowym, a zaczyna przypominać dynamiczną interakcję z technologią. Dziecko nie musi już przechodzić przez wszystkie etapy dochodzenia do rozwiązania, może je ominąć, korzystając z gotowych wyników.

W efekcie coraz częściej mamy do czynienia z sytuacją, w której wynik pojawia się szybciej niż jego zrozumienie. To rodzi pytanie: czy przyspieszenie nauki nie odbywa się kosztem głębi myślenia? Odpowiedź nie jest jednoznaczna, ale jedno jest pewne, proces poznawczy młodego pokolenia ulega fundamentalnej zmianie.

Sztuczna inteligencja przestaje być jedynie narzędziem wyszukiwania informacji. Coraz częściej pełni rolę aktywnego uczestnika procesu poznawczego. Można ją traktować jako „zewnętrzny moduł myślenia”, który przejmuje część funkcji umysłu tj. analizę, porównywanie, a nawet wnioskowanie.

Zjawisko to wpisuje się w koncepcję rozszerzonego poznania, zgodnie z którą człowiek od dawna korzysta z narzędzi wspierających myślenie. Notatki, książki czy komputer zawsze były pewnym przedłużeniem ludzkiego umysłu. Jednak AI wprowadza jakościową zmianę, nie tylko przechowuje informacje, ale aktywnie je przetwarza i interpretuje. Co do jakości i prawdy tej interpretacji, zostawię to na kolejny artykuł.

To sprawia, że granica między tym, co „wiemy”, a tym co „możemy natychmiast uzyskać” zaczyna się zacierać. Dla młodego użytkownika różnica między wiedzą zapamiętaną a wiedzą dostępną na żądanie przestaje mieć znaczenie. Liczy się skuteczność, to czy potrafi rozwiązać problem, a nie to czy potrafi go rozwiązać samodzielnie. Takie podejście zmienia definicję kompetencji. Coraz mniej chodzi o to ile wiemy, a coraz bardziej o to, jak potrafimy korzystać z dostępnych narzędzi. W tym sensie sztuczna inteligencja nie zastępuje myślenia, lecz przekształca jego strukturę.

W świecie, w którym informacje są dostępne natychmiast, maleje znaczenie pamięci a rośnie znaczenie selekcji. Młodzi ludzie nie muszą już zapamiętywać dużych ilości danych. Ważniejsze staje się to, czy potrafią je odnaleźć, zrozumieć i właściwie wykorzystać.

Jedną z kluczowych kompetencji staje się umiejętność zadawania pytań. To jakość pytania decyduje o jakości odpowiedzi generowanej przez AI. Dziecko, które potrafi sformułować precyzyjne, pogłębione pytanie, uzyska znacznie bardziej wartościową informację niż to, które ogranicza się do prostych zapytań. A niestety AI powoduje, że dzieci przestają myśleć nad pytaniem i zadają je jak najmniejszym trudem, nie generując przy tym żadnego wysiłku. Często robiąc to bezrefleksyjnie.

Równocześnie rośnie znaczenie myślenia krytycznego. Systemy sztucznej inteligencji, mimo swojej zaawansowanej formy, nie są nieomylne. Mogą generować błędy, upraszczać rzeczywistość, lub pomijać istotne konteksty. Bez zdolności do oceny wiarygodności informacji użytkownik staje się biernym odbiorcą, a nie aktywnym uczestnikiem procesu poznawczego. Często AI ucząc się swoich użytkowników, wygeneruje odpowiedź, która będzie satysfakcjonująca, ale nie mająca nic wspólnego z prawdą. Pojawia się pewne napięcie. Z jednej strony AI umożliwia szybkie i efektywne działanie. Z drugiej, może ograniczać rozwój głębokiego rozumienia, jeśli zastępuje proces analizy. Kluczowe staje się więc znalezienie równowagi między korzystaniem z technologii a rozwijaniem własnych zdolności poznawczych.

Największe wyzwanie związane z rozwojem sztucznej inteligencji nie polega na samej technologii, lecz na sposobie jej wykorzystania. AI może być potężnym narzędziem wspierającym rozwój, ale może też prowadzić do uproszczenia procesów poznawczych. Jeśli uczeń traktuje sztuczną inteligencję jako wsparcie, narzędzie do eksplorowania, zadawania pytań i weryfikowania hipotez, jego kompetencje mogą się rozwijać. Jeśli jednak korzysta z niej bezrefleksyjnie, ograniczając się do kopiowania gotowych odpowiedzi, jego zdolność do samodzielnego myślenia może ulec osłabieniu.

Dlatego kluczową rolę odgrywa edukacja. Szkoła powinna nie tylko akceptować obecność AI, bo od tego raczej nie da się odejść, ale uczyć jak z niej korzystać w sposób świadomy i krytyczny. Zamiast koncentrować się wyłącznie na przekazywaniu wiedzy, powinna rozwijać umiejętności analizy, refleksji i samodzielnego wnioskowania. W dłuższej perspektywie możemy mówić o powstaniu nowego modelu poznania tj. hybrydowego, w którym człowiek i technologia współpracują ze sobą. Myślenie przestaje być wyłącznie procesem indywidualnym, a staje się interakcją z algorytmem. Czy to się uda, i czy AI szybko tego nie zweryfikuje , że człowiek może być dla niej balastem i bezużyteczny…to pokaże przyszłość…

Ostatecznie nie chodzi o to, czy sztuczna inteligencja zmienia sposób myślenia dzieci, bo to już się dzieje. Kluczowe jest to, czy zmiana ta będzie prowadzić do rozwoju, czy do uproszczenia. Jeśli uda się zachować równowagę między technologią a refleksją, AI może stać się jednym z najważniejszych narzędzi wspierających rozumienie świata. Jeśli nie, istnieje ryzyko, że kolejne pokolenie będzie szybciej znajdować odpowiedzi, ale coraz rzadziej naprawdę je rozumieć. I to niestety dzieje się już teraz, na naszych oczach…

prof. Robert Jeżewski - ekonomista, trener biznesu, coach, doradca zawodowy, wykładowca akademicki, publicysta, autor projektów i kampanii społecznych, przedsiębiorca i manager z ponad 23-letnim doświadczeniem zawodowym. Twórca cyklu popularnonaukowego „JEZEWSKI PhD economy”, poruszającego tematy z obszaru społeczno-gospodarczo-biznesowego, oraz cyklu publicystycznego „komentarz JEŻEWSKIEGO”.