Publicystyka - ngo.pl

Miasto Görlitz słynie z pięknej starówki. Po upadku komunizmu anonimowy darczyńca zainwestował w nią miliony euro. To atut. Miasto skutecznie przyciąga turystów i międzynarodowe ekipy filmowe (nakręcono tu ponad 50 filmów). Jednak ogromnym problemem jest spadek liczby mieszkańców. Görlitz jest najbardziej na wschód wysuniętym miastem w Niemczech. Ale po roku 1989 straciło czwartą część ludności. Przemysł NRD znalazł się w kryzysie – zamknięto m.in. kopalnię węgla niedaleko Görlitz; a zjednoczenie Niemiec otworzyło nowe możliwości ułożenia sobie życia w innych częściach kraju.

Władze, organizacje pozarządowe, przedsiębiorcy i instytucje badawcze wspólnie pracują nad tym, by odwrócić negatywny trend: powstrzymać dotychczasowych mieszkańców przed wyjazdem oraz skłonić nowych do osiedlenia się. W ramach projektu „Miasto na próbę” (Stadt der Zukunft auf Probe) w mieście stworzono możliwość czasowego bezpłatnego pobytu osobom zainteresowanym poznaniem Görlitz i rozważeniem przeprowadzki (opcjonalnie). 

Projektowi towarzyszą naukowe badania jakościowe mające na celu analizę obecnej sytuacji (szanse i bariery rozwojowe widziane oczami osób z zewnątrz). Udział w badaniu jest dla uczestników i uczestniczek projektu obowiązkowy. Jego sens to z jednej strony diagnoza – zidentyfikowanie potencjału miasta, który dostrzegają osoby z zewnątrz, oraz poznanie atutów, które mogą zachęcić nowych mieszkańców do osiedlenia się. Z drugiej strony, badanie ma potencjał do wpływu na politykę miejską. Choć wyniki nie są dla władz miasta wiążące, stanowią argument w debacie publicznej. 

Przedsięwzięcie zostało sfinansowane przez Federalne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Ojczyzny (BMI; Das Bundesministerium des Innern und für Heimat) i Federalny Instytut Badań nad Budownictwem, Gospodarką Miejską i Zagospodarowaniem Przestrzennym (BBSR; Das Bundesinstitut für Bau-, Stadt– und Raumforschung). A przedsiębiorstwo komunalne KommWohnen-Gruppe zaoferowało kilkupokojowe, wyremontowane mieszkania na starówce Görlitz.

Byłam jedną z osób zakwalifikowanych do programu. Spędziłam w mieście trzy miesiące, od października do grudnia 2021 roku. W niniejszym artykule dzielę się tym doświadczeniem i wiedzą o innowacyjnym podejściu do wyzwań miasta, opierając się na wynikach badań naukowych.

Po II wojnie światowej, na mocy konferencji w Poczdamie, prawobrzeżną część miasta Görlitz włączono do Polski i nadano jej nazwę Zgorzelice, którą w roku 1946 zmieniono na Zgorzelec. Görlitz i Zgorzelec były świadkami podpisania w 1950 roku układu miedzy PRL a NRD o uznaniu granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Układ, zawarty pod presją ZSRR (Olschowsky 2013) i kwestionowany (Góralski 2009) przez RFN, był istotnym krokiem w powojennej normalizacji stosunków między Polakami a Niemcami.

Bezpośrednio po wojnie Görlitz stało się punktem tranzytowym dla Niemców ze wschodnich terenów, które zostały przyłączone do Polski. W konsekwencji w latach 1945-1950 populacja miasta wzrosła z nieco ponad 70 tys. do ponad 100 tys. Jak wskazują Knippschild, Rößler i Zöllter (2020), już w latach 50. XX wieku rozpoczął się stopniowy spadek liczby mieszkańców – z powodu wyjazdów i niskiego wskaźnika urodzeń. W roku 1975 Görlitz liczyło 83 tys. mieszkańców.

Wyjazdy przybrały na sile po zjednoczeniu Niemiec. Upadał przemysł NRD, w roku 1997 po ponad 150 latach zamknięto kopalnię węgla brunatnego w pobliskim Berzdorfie. Wyrobisko zostało zalane, stworzono w jego miejscu sztuczne jezioro – Berzdorfer See. Jezioro wraz z infrastrukturą turystyczną (usypane plaże, przystanie dla żaglówek, lokale gastronomiczne) nie generuje liczby miejsc pracy porównywalnych z kopalnią. W 2019 roku w Görlitz mieszkało już około 57 tys. mieszkańców.

Konsekwencje wyjazdu z miasta kilkudziesięciu tysięcy osób i spadku liczby mieszkańców można zobaczyć gołym okiem choćby podczas wieczornego spaceru – to ciemne okna w kamienicach. Liczbę pustych mieszkań w mieście, jak podaje „The Guardian”, szacowano w 2019 roku na około 7 tysięcy.

Przedsiębiorstwo komunalne KommWohnen-Gruppe na swojej stronie (https://www.kommwohnen.de/)) publikuje odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania. Jedno z nich pokazuje skalę problemu: „Czy pewnego dnia będę zmuszony się wyprowadzić, kiedy zostanę ostatnim lokatorem w bloku?”.

Jak zwracają uwagę Kulczyńska i Piwnicka (2016) rezerwy mieszkaniowe, którymi dysponuje Görlitz, są potencjalnymi miejscami osiedlenia imigrantów.

Wraz ze spadkiem liczby rdzennych mieszkańców i przyjazdami cudzoziemców wzrasta liczba imigrantów i ich procentowy udział w populacji miasta. Niedługo po zjednoczeniu Niemiec, według danych z 1993 roku, imigranci stanowili mniej niż 1% mieszkańców (Kulczyńska, Piwnicka 2016). Obecnie stanowią ponad 15% (Kramer 2024).

Struktura – kraje pochodzenia imigrantów – także się zmieniały w związku z migracją ekonomiczną, wojnami i uchodźstwem. W roku 1993 najliczniejszą grupą imigrantów w Görlitz byli Polacy, Bułgarzy i Wietnamczycy (Kulczyńska, Piwnicka 2016), w 2021 roku – Polacy, Syryjczycy i Afgańczycy (Auszug aus dem Statistischen Jahrbuch 2022). Obecnie – Polacy, Ukraińcy i Syryjczycy (Kramer 2024). W 2021 roku, przed pełnoskalową agresją Rosji w Ukrainie, w Görlitz mieszkało zaledwie 80 osób z Ukrainy, rok później było ich już 1244 (Auszug aus dem Statistischen Jahrbuch 2022).

Od lat wśród imigrantów w Görlitz największą grupą są Polacy (obecnie jest to ponad 5 tys. osób, co stanowi około 56% imigrantów [Kramer 2024]). Od 2011 roku mają swobodny dostęp do rynku pracy i bliski kontakt z krajem pochodzenia. W Muzeum Śląskim w Görlitz informacje o eksponatach przeczytają we własnym języku. Dzięki Saksońskiej Placówce ds. Wczesnej Nauki Języków Krajów Sąsiedzkich (LaNa) na pograniczu polsko-niemiecko-czeskim dzieci zapoznają się z językami krajów ościennych. Do sieci LaNa przystąpiło już 76 placówek z trzech krajów (mapę i ich listę można znaleźć na stronie internetowej LaNa, https://www.nachbarsprachen-sachsen.eu/de/ in-sachsens-kitas.html). Polacy mogą zarekomendować niemieckim znajomym naukę polskiego w Centrum Kompetencji i Koordynacji Języka Polskiego (KoKoPol), które działa w ramach Fundacji Międzynarodowy Dom Spotkań St. Marienthal w Ostritz, położonym kilkanaście kilometrów od Görlitz.

Ograniczeniem w polityce imigracyjnej są realne możliwości integracji w lokalnej społeczności. Wśród mieszkańców miasta silnym poparciem cieszy się antyimigrancka partia AfD. W wyborach 2019 roku jej kandydat zdobył w pierwszej turze największą liczbę głosów (został pokonany dzięki wystawieniu wspólnego kandydata przez pozostałe ugrupowania).

„Miasto na próbę” to społeczny eksperyment, w którym osoby z innych części Niemiec oraz z zagranicy otrzymywały – dla siebie i swoich rodzin – do dyspozycji na określony czas (od tygodnia do trzech miesięcy) bezpłatne mieszkanie w Görlitz. W zamian wypełniały ankiety i odpowiadały na pytania badaczy na temat miasta jako miejsca do życia, pracy, wypoczynku, wychowywania dzieci itp. W pewnym uproszczeniu jest to więc „mieszkanie za opinię”. Dodatkowo, przy wsparciu lokalnych instytucji, osoby przyjeżdżające mogły uczestniczyć w pracy lokalnych zespołów, realizować swoje własne, ale uzgodnione z organizatorami, pomysły – ekologiczne, artystyczne, biznesowe, naukowe – osadzone w mieście i sprzyjające jego rozwojowi.

Projekt „Miasto na próbę” jest otwarty dla cudzoziemców, ale nie jest to program imigracyjny. Zdecydowaną większość uczestników i uczestniczek stanowią obywatele Niemiec rozważający przeprowadzkę z uwagi na niższe koszty życia na wschodzie kraju, dostępność atrakcyjnych metrażowo mieszkań po relatywnie niskiej cenie, plany rozwoju rodziny, rozwoju zawodowego, zmianę stylu życia (przeprowadzka z dużego miasta do małego ośrodka). Uczestników programu „Miasto na próbę” postrzegano więc jako ekspertów. Mieli ocenić jakość życia w historycznym centrum miasta Görlitz (oferowane mieszkania zlokalizowane są na starówce lub w jej pobliżu) i podzielić się swoimi spostrzeżeniami z badaczami. Badania miały dostarczyć wiedzy o tym, jak przyciągnąć nowych mieszkańców lub po prostu zwiększyć atrakcyjność miasta dla dotychczasowych. Program stwarzał możliwość, by doświadczyć życia w nowym miejscu przed podjęciem decyzji o przeprowadzce. Część z tych czasowych mieszkańców zdecydowała się na przeprowadzkę do Görlitz.

Mnie – osobę z Polski – w procesie rekrutacji do programu zapytano o motywację do udziału (m.in. możliwości zawodowe na pograniczu), dotychczasowe związki z miastem (zrealizowane polsko-niemieckie warsztaty dla młodzieży) oraz projekt, który w ramach programu chciałabym zrealizować (analiza możliwości współpracy miasta Görlitz z partnerami społecznymi po polskiej stronie). Zagwarantowano mi – na okres trzech miesięcy – bezpłatne trzypokojowe mieszkanie oraz swobodny dostęp do przestrzeni biurowej w lokalnej organizacji pozarządowej. Jej zespół mimo trwającej pandemii służył wsparciem, lokalnymi kontaktami i pomagał rozwijać pomysły.

Koncepcję próbnych tygodniowych pobytów wdrażano w mieście już w roku 2008 (Zöllter, Rößler, Knippschild 2024) dzięki współpracy lokalnych partnerów, w tym przedsiębiorstwa komunalnego WBG Görlitz, później KommWohnen Service GmbH. Pomysłodawcą była instytucja Görlitz Kompetenzzentrum Revitalisierender Städtebau (GKRS), czyli Centrum Kompetencji na rzecz rewitalizacji rozwoju obszarów miejskich.

W nowej odsłonie komponent badawczy dawał wgląd, jak miasto postrzegane jest przez przyjezdnych, jak widzą jego mocne i słabe strony w kontekście perspektywy osiedlenia się na stałe.

W latach 2015-2023 program miał trzy edycje:

•  Probewohnen Görlitz-Altstadt / Próbne mieszkanie w Görlitz-Altstadt (2015-2017);

•  Stadt auf Probe – Wohnen und Arbeiten in Görlitz / Miasto na próbę – życie i praca w Görlitz (2018-2020);

•  Stadt der Zukunft auf Probe – Ein Wohn– und Arbeitsexperiment für ein klimaneutrales Görlitz / Miasto przyszłości na próbę – żywy i działający eksperyment na rzecz neutralnego dla klimatu Görlitz (2020-2023).

Zmieniała się formuła programu: od krótkich tygodniowych pobytów (2015-2017) przez testowanie możliwości nie tylko życia, ale i pracy w mieście (2018-2020) po trzymiesięczne pobyty umożliwiające wdrażanie autorskich pomysłów wpierających rozwój miasta Görlitz (2020-2023). W omawianym tu okresie program współtworzyły instytucje miejskie, organizacje pozarządowe, biznes, uczelnia wyższa oraz – kluczowe w przedsięwzięciu instytucje badawcze: Instytut Ekologicznego Rozwoju Miast i Regionów Leibniza z Drezna oraz Interdyscyplinarne Centrum Transformacyjnej Przebudowy Miast z siedzibą w Görlitz.

Do projektu „Miasto na próbę” zgłoszono 531 wniosków od różnorodnych gospodarstw domowych (małżeństwa, rodziny z dziećmi, przyjaciele, rodzeństwa, single). Większość wniosków pochodziła od mieszkańców dużych miast (ponad 100 tys. mieszkańców) poszukujących bardziej przystępnej cenowo przestrzeni do życia i pracy w mniejszym ośrodku, ucieczki przed hałasem oraz zanieczyszczeniem środowiska. W części badawczej udział wzięło 260 osób, które przyjechały Görlitz samodzielnie lub z rodzinami.

Pierwsza edycja (tygodniowe rezydencje) wyróżniała się dużą liczbą uczestników w wieku zbliżonym do emerytalnego. W kolejnej (miesięczne rezydencje połączone z przestrzenią do pracy oferowaną przez lokalne stowarzyszenia) ukierunkowano projekt na mobilne osoby w wieku produkcyjnym – szczególnie na niezależnych twórców i osoby z sektorów kreatywnych pracujących zdalnie. Zorganizowali oni m.in. wystawy sztuki i warsztaty artystyczne dla mieszkańców. W trzeciej edycji powiązano mieszkanie i pracę z celem osiągnięcia przez Görlitz neutralności klimatycznej do 2030 roku, czemu miały służyć projekty i analizy realizowane przez osoby biorące udział w projekcie. Do wszystkich edycji kwalifikowano osoby, których zainteresowanie miastem wykraczało poza jego niewątpliwe walory turystyczne.

Jak dotąd, średnio około 10% uczestników każdej edycji projektu „Miasto na próbę” zdecydowało się na przeprowadzkę do Görlitz.

W 2020 roku ukazało się podsumowanie pierwszej edycji projektu (Knippschild, Rößler, Zöllter 2020) o nazwie „Próbne mieszkanie w Görlitz-Altstadt (2015-2017)”. Od września 2015 do października 2016 roku na tygodniowe bezpłatne rezydencje w zabytkowym centrum Görlitz zaproszono 115 gospodarstw domowych, łącznie 227 osób (70% z nich z miast powyżej 100 tys. mieszkańców). Wyboru dokonano spośród 305 gospodarstw domowych. W tej edycji znalazła się znacząca grupa osób z innych części Niemiec, w wieku okołoemerytalnym, zainteresowanych Görlitz z uwagi na niewysokie koszty życia. 

Wśród uczestników i uczestniczek tygodniowych rezydencji 78% badanych pozytywnie odniosło się do potencjalnej przeprowadzki do Görlitz. Doceniano m.in. zabytkowe centrum miasta, czystość i poczucie bezpieczeństwa. Plan przeprowadzki zrealizowało ostatecznie 10 gospodarstw domowych. W tej edycji większość (77%) uczestników dostrzegło szczególną wartość w sąsiedztwie Zgorzelca i możliwość poznania innego kraju, kultury i języka (w kolejnych, dłuższych i połączonych z pracą edycjach ocena walorów pogranicza okaże się bardziej wielowymiarowa i krytyczna).

W drugiej edycji o nazwie „Miasto na próbę – życie i praca w Görlitz” skupiono się na osobach w wieku produkcyjnym (ze szczególnym uwzględnieniem osób pracujących w sektorze kreatywnym, mobilnych i szukających przystępnej cenowo przestrzeni do pracy i życia). Oprócz bezpłatnych mieszkań zaoferowano, we współpracy z trzema lokalnymi stowarzyszeniami, miejsce do wykonywania swojej pracy: przestrzeń coworkingową, pracownię artystyczną i przestrzeń warsztatową. Wydłużono przy tym okresy rezydencji do miesiąca. Zgłoszenia przysłało 149 gospodarstw domowych (łącznie 223 osoby), z których wybrano 54 gospodarstwa. Z uwagi na pandemię rezydencje zaplanowane od kwietnia do czerwca 2020 roku zostały odwołane. Ostatecznie od stycznia 2019 do marca 2020 roku na czterotygodniowe rezydencje przyjechało do Görlitz 41 gospodarstw domowych (62 osoby). 

W szczegółowym badaniu towarzyszącym rezydencjom wzięło udział 47 osób korzystających z przestrzeni do pracy: większość (44 osoby) z Niemiec oraz 3 osoby z zagranicy (Polska i Węgry). Pytano je o walory architektoniczne miasta i parki (90% pozytywnych wskazań), sieć ścieżek rowerowych, piesze pasaże i dostępność miejsc parkingowych. Badanie uwzględniało położenie miasta – w tym odległość od najbliższego lotniska (40% oceniło ją źle), a także ofertę handlowo-usługową (68% ocen pozytywnych). Pojawiła się też tematyka związana z poczuciem bezpieczeństwa i kwestie przestępczości transgranicznej (tematy te były nagłośnione w czasie rezydencji przez media w związku z kampanią wyborczą na burmistrza Görlitz w 2019 roku i wysokimi notowaniami AfD). Co ciekawe, 95% uczestników tej edycji projektu zgodziło się z tezą, że dobrze jest mieszkać w mieście wielu kultur i narodowości. 79% chciałoby zaangażować się w społeczeństwo obywatelskie miasta (lokalne inicjatywy i kluby), a 58% badanych byłoby gotowych zaangażować się w życie polityczne miasta.

Badani w tej edycji, gorzej niż uczestnicy tygodniowych rezydencji, ocenili przygraniczne położenie Görlitz. Spośród 43 osób, które się na ten temat wypowiedziały, 46,5% uznało, że wymiana kulturalna między krajami była niewielka, co określono jako zmarnowany potencjał. Choć uczestnicy badania podkreślali przygraniczny potencjał regionu (34,9% ankietowanych), wskazywali też, że postrzegają Zgorzelec i Görlitz jako dwa różne miasta, które nie rozwijają się razem (25,6%). Zwracano przy tym uwagę, że ze względu na barierę językową, trudniej osiągnąć taką współpracę z Polską, jak z zachodnimi i południowymi sąsiadami Niemiec. Wyrażano zdziwienie, że w mieście żyjącym z turystyki brakuje informacji w języku angielskim nawet w biurze informacji turystycznej.

Sąsiednie miasto odgrywało w codziennym życiu uczestników marginalną rolę. Wśród atutów Zgorzelca dostrzegano gastronomię i korzystne tankowanie paliwa (14%). Krajobraz miejski Zgorzelca uczestnicy ocenili jako zniechęcający (18,6%). Ma na to wpływ m.in. stan inwestycji w Zgorzelcu, ale też fakt, że historyczne centrum Görlitz – z blisko czterema tysiącami renesansowych i barokowych zabytków – przed wojną było usytuowane w lewobrzeżnej części miasta i po 1945 roku zostało po niemieckiej stronie.

Uczestnicy programu uznali, że potencjał przygraniczny w większym stopniu jest wykorzystywany przez Polaków niż przez Niemców i to Polacy lepiej radzą sobie z codziennym życiem po obu stronach granicy. Nie dotyczy to jednak mówiących po polsku niemieckich mieszkańców Görlitz, których miałam okazję poznać. Są to niestety jednostkowe przykłady.

Według wiedzy organizatorów 17% uczestników drugiej edycji programu stwierdziło, że planuje przeprowadzić się do Görlitz, a pięć gospodarstw domowych faktycznie zrealizowało ten plan. Z kolei 27,7% stwierdziło, że nie wyobraża sobie takiej możliwości.

W kwestii zrównoważonego rozwoju zwrócono uwagę na wysoki poziom świadomości przybyszów z dużych miast na temat zrównoważonego stylu życia w odniesieniu np. do zachowań konsumenckich i mobilności (Zöllter, Rößler, Knippschild 2024a). Może to stanowić potencjał dla rozwoju Görlitz. Jednak to na władzach spoczywa zadanie zapewnienia bazowej infrastruktury, energooszczędnej renowacji budynków miejskich czy rozwoju komunikacji. Obecnie poza sezonem turystycznym dobrze widać, że w słabo zaludnionym centrum miasta jest więcej samochodów zaparkowanych na ulicy niż pieszych.

Badacze sformułowali kluczowe rekomendacje dla miasta, wśród nich współpracę władz z organizacjami pozarządowymi, docenienie roli społeczeństwa obywatelskiego i wykorzystanie istniejących sieci współpracy.

W trzecią edycję projektu „Miasto przyszłości na próbę – żywy i działa– jący eksperyment na rzecz neutralnego dla klimatu Görlitz (2020-2023)”, w której miałam okazję uczestniczyć w roku 2021, włączyły się lokalne organizacje pozarządowe: Kühlhaus Görlitz e.V., KoLABORacja i Wildwuchs e.V. Goszczącym u nich uczestnikom i uczestniczkom oferowały nie tylko przestrzeń do pracy, doradztwo, ale też cenne wsparcie networkingowe.

Kühlhaus Görlitz e.V. zajmuje dawną chłodnię, którą zbudowano na obrzeżach miasta w 1954 roku do przechowywania państwowych rezerw żywności w NRD i która działała do roku 1993. Obecnie jest zaadaptowana na miejsce spotkań i realizacji projektów. Jak czytamy na stronie internetowej organizacji: „jest to swego rodzaju fuzja sztuki, kultury, pracy i edukacji ze spędzaniem czasu wolnego”. Organizowane są tu koncerty, wystawy, rezydencje artystyczne, warsztaty edukacyjne czy pokazy filmów. Jest też camping oraz ogólnodostępny hostel dla turystów.

Organizacja Kühlhaus Görlitz e.V. stworzyła w 2016 roku alternatywną turystyczną mapę miasta „Plan B” (dotyczy ona głównie Görlitz, ale znajdują się na niej też wybrane miejsca ze Zgorzelca). Dostępna online mapa pokazuje inicjatywy i ciekawe miejsca wskazane przez mieszkańców jako dobra alternatywa wobec oficjalnej turystyki. Zamiast zabytkowej starówki są wegetariańskie bary, parki i place zabaw dla dzieci, wypożyczalnie rowerów, ciekawe murale i sztuka ulicy. Uwzględniono oferty wolontariatu, adresy organizacji pozarządowych, lodówki społeczne (jadłodzielnie), w których można zostawić żywność, a także regały z książkami dostępnymi w prze– strzeni publicznej. Są biblioteki miejskie, synagoga ( jako jedna z nielicznych w Niemczech nie została zrównana z ziemią podczas pogromu w 1933 roku, a dziś pełni funkcję ośrodka kultury i spotkań), jest kino Camillo (które organizuje m.in. festiwal filmów LGBTQ+). Nie ma podziału na polskie i niemieckie lokalizacje, są za to sekcje tematyczne (edukacja, sport, gastronomia, wolontariat itp.). W części dla dzieci można znaleźć zarówno dziecięcą kolejkę wąskotorową w Görlitz, jak i plac zabaw Fort Bolka i Lolka w Zgorzelcu.

Dużą popularnością wśród uczestników projektu „Miasto na próbę” cieszyło się stowarzyszenie KoLABORacja, z siedzibą w dawnym sklepie niedaleko zabytkowego dworca kolejowego, w kamienicy przy Hospitalstrasse 29. Zaaranżowano tu stanowiska pracy indywidualnej i salę seminaryjną. Organizatorzy szczycą się utworzeniem „pierwszej coworkingowej przestrzeni w europejskim mieście Görlitz-Zgorzelec”. Jest ona miejscem kontaktów, tworzenia projektów i transgranicznych spotkań. Tu organizują swoje spotkania lokalne organizacje pozarządowe. Środki na utworzenie przestrzeni coworkingowej przekazała m.in. organizacja Rabryka, która ma siedzibę w dawnej fabryce (przedsiębiorstwie energetycznym położonym w centralnej części Görlitz).

KoLABORacja to w Görlitz znana marka. Niejednoznaczną nazwę przedsięwzięcia – KoLABORacja – organizatorzy tłumaczą, wskazując na źródłosłów łaciński odnoszący się do pracy (labor) i współpracy, a także człon polski (słowo racja, rozumiane jako potwierdzenie czyichś słów). To przestrzeń coworkingowa oraz miejsce spotkań lokalnych i transgranicznych inicjatyw. W sieci instytucji partnerskich stowarzyszenia i z nim współpracujących znajdują się organizacje kobiece, kino Camillo, polsko-niemieckie stowarzyszenie zajmujące się pedagogiką cyrku KulturBrücken Görlitz e.V., a także bardzo potrzebna inicjatywa Sprachwerk Lausitz. Jest to sieć tłumaczy pochodzących z Łużyc, pogranicza Polski, Czech i Niemiec, oraz platforma wymiany informacji związanych językami trzech krajów sąsiedzkich. Inicjatywa Sprachwerk Lausitz została założona na zasadzie wolontariatu przez Luise Träger (Winterbauer 2024) (współzałożycielkę KoLABORacji i tłumaczkę z języka polskiego i angielskiego, z doświadczeniem koordynacji projektów w międzynarodowych organizacjach). Na pierwsze spotkanie inicjatywy Sprachwerk przyszło kilkanaście osób (mówiących oprócz niemieckiego po polsku, angielsku, łużycku, arabsku, albańsku, rosyjsku lub słowacku). Obecnie na stronie Sprachwerk prezentowane są profile prawie 30 tłumaczy i tłumaczek mówiących łącznie w dwunastu językach. Uczestnicy projektu „Miasto na próbę” wskazywali na bariery językowe w rozwoju miasta i pogranicza. Sprachwerk jest odpowiedzią na ten problem.

Relatywnie krótki pobyt w nowym mieście nie daje pełnego obrazu sytuacji. Jednak tym, co moim zdaniem odróżnia organizacje pozarządowe w Görlitz od działających po polskiej stronie, jest możliwość korzystania z różnorodnej oferty lokalowej: dawnych przestrzeni przemysłowych NRD i magazynów na obrzeżach miasta, oraz adaptacji na siedziby pustych sklepów w centrum. Z uwagi na dużą podaż pustych lokali i atrakcyjne oferty cenowe (wynajem organizacji pozarządowej jest lepszym wyborem dla właściciela niż utrzymywanie pustostanu) lokalne organizacje mają większe niż w innych częściach Niemiec powierzchnie do działania. Na przykład KulturBrücken Görlitz e.V., zajmująca się pedagogiką cyrku, promuje swoje zajęcia jako Cyrkus im Laden (cyrk w sklepie). Nauka żonglowania, klaunowania i akrobatyki odbywa się w dawnym punkcie handlowym z dużymi oknami. Z kolei Rabryka mieści się w potężnym kompleksie dawnej elektrowni w centralnej części miasta. Nazwa Rabryka powstała z połączenia polskiego słowa fabryka i niemieckiego Rot odnoszącego się do koloru budynku zbudowanego z cegieł. Rabryka to fuzja różnorodnych projektów, wśród których możemy znaleźć murale, ławki z recyklingu, przestrzeń do majsterkowania, nowoczesną salę konferencyjną, ogród społeczny, kawiarnię integracyjną – gdzie można szlifować niemiecki, studio malarskie, inkubator projektów młodzieżowych oraz różne inicjatywy ekonomii dzielenia się.

Kluczowa dla realizacji projektu „Miasto na próbę” była współpraca instytucji badawczych, przedsiębiorstwa komunalnego, sektora prywatnego, administracji miasta i lokalnych stowarzyszeń. Projekt miał służyć realizacji dwóch celów: zbadaniu potencjału miasta Görlitz, a w dłuższej perspektywie zwiększeniu jego zdolności przyciągania nowych mieszkańców.

Badacze Constanze Zöllter, Stefanie Rößler i Robert Knippschild (2024b) zapytali uczestników projektu „Miasto na próbę” o mocne i słabe strony Görlitz. Wśród mocnych wymieniano: architekturę, potencjał pogranicza, tereny zielone i malownicze otoczenie, atrakcyjne ceny najmu lokali mieszkalnych i komercyjnych w stosunku do oferowanych powierzchni, a także otwartość mieszkańców i ofertę kulturalną. Wśród słabych znalazły się: połączenia komunikacyjne i odległość od dużego miasta (w tym najbliższego lotniska), niesatysfakcjonująca oferta handlowa, depopulacja i mała liczba mieszkańców, zwłaszcza na starym mieście. Wskazywano również kwestie związane z sytuacją ekonomiczną, perspektywami pracy, a także wysoki poziom akceptacji społecznej w mieście dla AfD.

W związku z codziennym doświadczeniem mieszkania przy granicy z Polską, także Zgorzelec i współpraca polsko-niemiecka pojawiały się w wypowiedziach na temat warunków życia w Görlitz. Uczestnicy projektu, odnosząc się do potencjału przygranicznego, zwracali uwagę, że Polacy lepiej radzą sobie z codziennym życiem po obu stronach granicy.

Nicolai Teufel zauważył (2014), że istnieją administracyjne, polityczne i ekonomiczne bariery między Görlitz i Zgorzelcem, takie jak różnice systemów walutowego, podatkowego, pocztowego czy brak wzajemnego uznawania kwalifikacji zawodowych. Są one jednak możliwe do zniwelowania w perspektywie najbliższych lat poprzez odpowiednie lokalne lub międzynarodowe rozwiązania. Jako najważniejszą linię podziału między Görlitz a Zgorzelcem, stanowiącą wyzwanie na pokolenia, Teufel wskazał barierę językową. W tym kontekście szczególnie cenne są, moim zdaniem, te działania społeczeństwa obywatelskiego i poszczególnych osób, które próbują tę barierę zniwelować. W mojej organizacji goszczącej – KoLABORacji – aż dwie osoby z zarządu, które miałam okazję poznać: Luise Träger i Tinko Fritsche-Treffkorn, mówiły płynnie po polsku. Stali się oni – wraz z Katrin Treffkorn – moimi najlepszymi przewodnikami. Z życzliwością i uważnością wprowadzili mnie w lokalną rzeczywistość. Podobnie – w Zgorzelcu – z transgranicznymi inicjatywami zapoznała mnie Hanna Ilnicka ze Stowarzyszenia Interclub Femina. Lokalna sieć tłumaczy polsko-niemiecko-czeskiego pogranicza Sprachwerk Lausitz, która w 2021 roku była w fazie pomysłu i planowania, dziś skupia prawie 30 tłumaczy i tłumaczek.

Diagnoza wskazująca polsko-niemiecką barierę językową jako główne wyzwanie dla Europa-Miasta Zgorzelec-Görlitz pochodzi z 2014, tj. sprzed wielkiej imigracji do Europy z roku 2015 i lat kolejnych (Teufel 2014). Została ona sformułowana przed pełnoskalową inwazją Rosji na Ukrainę i przyjazdem uchodźców z Ukrainy do Polski i Niemiec. Imigracja i zmieniający się lokalny krajobraz językowy stawiają nowe wyzwania, z którymi mierzy się społeczeństwo obywatelskie po obu stronach granicy.

Również postulat z badań projektu „Miasto na próbę” o potrzebie współpracy władz miasta i organizacji pozarządowych dla rozwoju potencjału lokalnego jest uniwersalny i aktualny po obu stronach granicy.

Raport badaczy podsumowujący projekt „Miasto na próbę” (Zöllter, Rößler, Knippschild 2024c) uwzględniający cele neutralności klimatycznej miasta, jak i rekomendacje (Zöllter, Rößler, Knippschild 2024b) przekazane radzie miasta przez realizatorów projektu odnośnie do kierunków rozwoju miasta, stanowią ważny dorobek społeczno-naukowego przedsięwzięcia w Görlitz. Lokalne władze samorządowe uruchomiły już platformę i punkt kontaktowy dla kolejnych osób rozważających lub planujących przeprowadzkę do Görlitz https://www.welcome-goerlitz-zgorzelec.com/pl/. Jest dostępna po niemiecku, angielsku i polsku. Na platformie znajdziemy podstrony dotyczące zamieszkania, pracy, placówek edukacyjnych, a także informację o pomocy lokalnych instytucji w osiedleniu się.

Rozważana jest kontynuacja projektu „Miasto na próbę”, z udziałem nowej ważnej instytucji – Niemieckiego Centrum Astrofizyki, które zostało powołane w Görlitz. Plany zakładają budowę nowoczesnego campusu i parku naukowego, a w konsekwencji wykreowanie trzech tysięcy nowych miejsc pracy, w tym kilkuset związanych z pracą naukową. Byłby to niewątpliwie przełom w rozwoju miasta i czynnik przyciągający do miasta nowych mieszkańców.

Artykuł został opublikowany w nr. 63-64 (3-4/2023)  „Kwartalnika Trzeci Sektor”. Od 2021 roku treści Kwartalnika są dostępne na licencji Creative Commons (Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach).

Wydawcami Kwartalnika są: Fundacja Akademia Organizacji Obywatelskich i Szkoła Główna Handlowa w Warszawie.
www.kwartalnik3sektor.pl

Dziękujemy za możliwość  przedruku. 

^bibliografia

^{Góralski, Witold M. 2009. Polska-Niemcy 1945-2009. Prawo i polityka, Dom Wydawniczy Elipsa, s. 371.}

^{Olschowsky, Burkhard. 2013. Mało znana sąsiadka – obraz Polski w NRD w latach 1949-1989, w: J. Kochanowski, B. Kosmala, Polska – Niemcy. Wojna i pamięć, Warszawa / Poczdam, Wydawnictwo PNWM, s. 158-171.}

^{źródła internetowe}

^{Auszug aus dem Statistischen Jahrbuch 2022, https://www.goerlitz.de/uploads/02-Buerger-Dokumente/Statistiken/Auszug_Statistisches_Jahrbuch_2022.pdf  [dostęp: 17 września 2024].}

^{BMI, www.bmi.bund.de [dostęp: 17 września 2024]. BBSR, www.bbsr.bund.de [dostęp: 17 września 2024].}

^{Centrum Kompetencji i Koordynacji Języka Polskiego (KoKoPol), https://kokopol.eu/?lang=pl [dostęp: 17 września 2024].}

^{Cyrkus, https://cyrkus.eu/pl/ [dostęp: 17 września 2024].}

^{Das Leibniz-Institut für ökologische Raumentwicklung (IÖR) / Instytut Ekologicznego Rozwoju Miast i Regionów Leibnizam, https://www.ioer.de [dostęp: 17 września 2024].}

^{Fundacja Międzynarodowy Dom Spotkań St. Marienthal, https://www.ibz-marienthal.de/ [dostęp: 17 września 2024].}

^{Görlitz Kompetenzzentrum Revitalisierender Städtebau (GKRS), https://www.nationale-stadtentwicklungspolitik.de/NSP/SharedDocs/Projekte/NSPProjekte/Baukultur/STADTerPROBEN.html [dostęp:27 września 2024].}

^{Interdisziplinäre Zentrum für transformativen Stadtumbau (IZS) / Interdyscyplinarne Centrum Transformacyjnej Przebudowy Miast. https://izs-goerlitz.ioer.de [dostęp: 17 września 2024].}

^{Knippschild, Robert, Rößler, Stefanie, Zöllter, Constanze. 2020. Renaissance of ThirdTier Cities Through In-Migration? Assumptions from‘ Trial Residencies’ in Görlitz, The Planning Review, 56(1), s. 44-52, https://doi.org/10.1080/02513625.2020.1756630[dostęp: 17 września 2024].}

^{KommWohnen-Gruppe, https://www.kommwohnen.de/pl/dlaczego-nie-remontujemy-niektorych-mieszkan/ [dostęp: 17 września 2024].}

^{KoL ABORacja, https://kolaboracja.eu [dostęp: 17 września 2024].}

^{Kramer, Ingo. 2024. https://www.saechsische.de/goerlitz/lokales/auslaenderquote-in-goerlitz-steigt-auf-15-7-prozent-polen-ukrainer-syrer-zuzug-statistik-monatszahlen-5961506-plus.html [dostęp: 17 września 2024].}

^{Kulczyńska, Katarzyna, Piwnicka, Karolina. 2016. Studia Miejskie, tom 24 (2016), s. 73-90, https://www.studiamiejskie.uni.opole.pl/wp-content/uploads/2017/03/S_Miejskie_24_2016-Kulczynska.pdf [dostęp: 17 września 2024].}

^{Kühlhaus Görlitz e.V, https://kuehlhaus-goerlitz.de/das-kuehlhaus/?lang=en [dostęp: 17 września 2024].}

^{Niemieckie Centrum Astrofizyki, https://www.deutscheszentrumastrophysik.de/en/zentrum [dostęp: 28 września 2024].}

^{„Probewohnen Altstadt” in Görlitz / Próbne mieszkanie w Görlitz-Altstadt, https://izs-goerlitz.ioer.de/forschung/projekte/probewohnen-altstadt-in-goerlitz [dostęp: 17 września 2024].}

^{Rabryka, https://www.rabryka.eu/de/ [dostęp: 17 września 2024].}

^{Saksońska Placówka ds. Wczesnej Nauki Języków Krajów Sąsiedzkich (LaNa, Nachbarsprache von Anfgang an!), https://www.nachbarsprachen-sachsen.eu/pl/z-praktyki-przedszkolnej-.html [dostęp: 17 września 2024].}

^{Saksońska Placówka ds. Wczesnej Nauki Języków Krajów Sąsiedzkich (mapa przedszkoli) https://www.nachbarsprachen-sachsen.eu/de/in-sachsens-kitas.html [dostęp: 17 września 2024].}

^{Sprachwerk Lausitz, https://sprachwerklausitz.eu/ [dostęp: 17 września 2024].}

^{Stadt auf Probe – Wohnen und Arbeiten in Görlitz / Miasto na próbę – życie i praca w Görlitz, https://izs-goerlitz.ioer.de/forschung/projekte/stadt-auf-probe [dostęp: 17 września 2024].}

^{Stadt der Zukunft auf Probe – Ein Wohn– und Arbeitsexperiment für ein klimaneutrales Görlitz / Miasto przyszłości na próbę – żywy i działający eksperyment na rzecz neutralnego dla klimatu Görlitz, https://stadt-der-zukunft-auf-probe.ioer.eu [dostęp: 17 września 2024].}

^{Teufel, Nicolai. 2014. The spatial production of a border-crossing civil society in Görlitz and Zgorzelec. A German point of view, w: Szymańska, D. i Środa-Murawska, S., Bulletin of Geography. Socio-economic Series, No. 25, Toruń: Nicolaus Copernicus University Press, s. 215–231,  https://apcz.umk.pl/BGSS/article/view/bog-2014-0040/4476 [dostęp: 17 września 2024].}

^{„The Guardian”, https://www.theguardian.com/cities/2019/sep/25/try-before-you-buy-german-city-offers-workers-a-free-one-month-stay [dostęp: 17 września 2024].}

^{Winterbauer, Jörg. 2024. Eine Görlitzerin vernetzt Fremdsprachenprofis der Lausitz, mdr Saksonia, https://www.mdr.de/nachrichten/sachsen/bautzen/goerlitz-weisswasser-zittau/uebersetzer-dolmetscher-vernetzung-lausitz-100.html [dostęp: 17 września 2024].}

^{Zöllter, Constanze,Rößler, Stefanie, Knippschild, Robert. 2024a. Stadt Stadt auf Probe – Wohnen und Arbeiten in Görlitz. Projektbericht,  https://zenodo.org/records/10513909 [dostęp: 17 września 2024].}

^{Zöllter, Constanze, Rößler, Stefanie, Knippschild, Robert. 2024b. Inenstadt– und zuzugsorientierte Stadtentwicklung in Görlitz Erkenntnisse und Ableitungen aus der Projektreihe Probewohnen, https://zenodo.org/records/10478864 [dostęp: 17 września 2024].}

^{Zöllter, Constanze, Rößler, Stefanie, Knippschild, Robert. 2024c. Stadt der Zukunft auf Probe – Ein Wohn– und Arbeitsexperiment für ein klimaneutrales Görlitz. Ergebnisbericht, https://zenodo.org/records/13122732 [dostęp: 28 września 2024].}

^{https://www.citypopulation.de/en/germany/sachsen/g%C3%B6rlitz/14626110g%C3%B6rlitz/ [dostęp: 17 września 2024].}

^{https://kolaboracja.eu/verein/ [dostęp: 17 września 2024].}

^{https://kolaboracja.eu/tipps-mehr/partnerinnen/ [dostęp: 17 września 2024].}

^{https://kolaboracja.eu/project/luise-traeger/ [dostęp: 17 września 2024].}

^{https://planb.kuehlhaus-goerlitz.de/#/ [dostęp: 17 września 2024].}

^{https://www.rabryka.eu/Rabrykawelt.html [dostęp: 17 września 2024].}

^{https://stadt-der-zukunft-auf-probe.ioer.eu [dostęp: 17 września 2024].}

^{https://www.welcome-goerlitz-zgorzelec.com/pl/ [dostęp: 28 września 2024].}

^{https://www.deutscheszentrumastrophysik.de/en/news/dza-opens-interim-location-gorlitz [dostęp: 28 września 2024].}