Publicystyka - ngo.pl

Liverpool (stolica metropolitalnego hrabstwa Merseyside, położonego w regionie North West) odznacza się niezwykle bogatą historią. Miasto przeżyło ogromny rozkwit przemysłowy, następnie powolny upadek gospodarczy i spadek liczby ludności (najdrastyczniejszy w Wielkiej Brytanii), a dziś jest wśród pięciu najchętniej odwiedzanych miast w Wielkiej Brytanii i gości kilka milionów turystów rocznie. Prześledźmy pokrótce jego historię, aby zobaczyć, w jakiej sytuacji wkroczyły w jego życie fundusze unijnej polityki spójności.

1207-1950

Założone 801 lat temu, miasto to przeżywało niezwykłe wzloty i drastyczne upadki. Przez ponad 200 lat (w XVIII i XIX wieku) było jednym z najważniejszych portów świata. Handlowano m.in. niewolnikami, cukrem, tytoniem, rumem. W latach największego wzrostu liczba ludności wynosiła ponad 700 tys. Mimo gwałtownego rozwoju, współistniały ze sobą wielkie bogactwo i wielkie ubóstwo, a średnia długość życia sięgała zaledwie 32 lat.

Jeszcze sto lat temu Liverpool był drugim portem w Królestwie, tętniącym życiem centrum handlu i migracji między Starym Kontynentem a Nowym Światem. Wkrótce zaczęły pojawiać się pierwsze oznaki spowolnienia gospodarczego – nawet Titanic stąd nie wypłynął, choć tu był jego macierzysty port (siedziba właściciela, linii White Star, tam się właśnie mieściła; jej piękny budynek Albion House wciąż stoi), ale z Southampton. Katastrofa Tytanic'a, a później Lusitanii (liverpoolskiej linii Cunard) i Empress of Ireland (dla których Liverpool również był portem macierzystym) przypieczętowały koniec wspaniałej epoki edwardiańskiej dla tego miasta[1].

Jednak szkody, jakie poczyniło Liverpoolowi zatonięcie tych statków było niczym w porównaniu ze zniszczeniami spowodowanymi przez obie Wojny Światowe. Podczas II Wojny, jako ważny port, Liverpool był jednym z głównych celów niemieckich bombardowań na terenie Wielkiej Brytanii. Stąd (od 1941 roku) brytyjskie dowództwo Obszaru Zachodniego kierowało walką z niemieckimi okrętami podwodnymi w słynnej Bitwie o Atlantyk.

1960-1990

W latach 60., 70. i 80. bezrobocie dramatycznie wzrosło (nawet do70% w niektórych częściach), a miasto ogarnęły zamieszki i strajki. W latach 80., w ciągu jednej dekady, liczba mieszkańców zmniejszyła się o 22%, a liczba miejsc pracy o 18%. Sytuacja była na tyle trudna, że rząd zdecydował o wyznaczeniu specjalnego ministra dla regionu Merseyside.

1991-1999

Pozytywne zmiany zaczęły się w 1994 roku, który to rok przez wiele osób uważany jest za przełomowy dla sytuacji regionu: został on objęty Celem 1 unijnej polityki spójności, który zakładał wspieranie rozwoju mniej zamożnych regionów.

Fundusze dla Merseyside w ramach unijnej perspektywy finansowej 1994-1999 w wysokości 700 milionów funtów (liczone w dzisiejszych wartościach) zostały wykorzystane na 4690 projektów (m.in. na infrastrukturę Princes Dock, estuarium rzeki Mersey, parki przemysłowe w Speke oraz specjalny fundusz inwestycyjny dla Merseyside). Badania ewaluacyjne wykazały, że w rezultacie wdrożenia funduszy UE w tym okresie powstało 34500 miejsc pracy.

Andy Churchill z Merseyside Network for Europe podkreśla, że mimo fatalnej sytuacji gospodarczej (do 1998 roku stopa bezrobocia sięgała 22%) region mógł się poszczycić silnym sektorem pozarządowym. Organizacje aktywnie uczestniczyły na początku lat 90. w przygotowaniach Jednolitego Dokumentu Programowego (Single Programming Document). Taki dokument musiał przygotować i złożyć do Komisji Europejskiej każdy kraj członkowski Unii Europejskiej ubiegający się o dostęp do pomocy finansowej z funduszy strukturalnych. Zawierał on szczegółowe informacje na temat wykorzystania pieniędzy i oczekiwanych rezultatów.

Rząd Wielkiej Brytanii przygotował Jednolity Dokument Programowy dla Merseyside poprzez swoje biuro w regionie North West[2], we współpracy z partnerami z różnych sektorów Merseyside.

Jednym z najciekawszych projektów zrealizowanych za pieniądze przyznane regionowi w latach 1996-1999 był Pathways[3], ukierunkowany na wsparcie najsłabiej rozwiniętych i najmocniej dotkniętych problemami obszarów Merseyside. W ramach danego obszaru projekt zarządzany był przez partnerstwa złożone z przedstawicieli lokalnej administracji publicznej, lokalnych przedsiębiorstw, organizacji pozarządowych oraz społeczności mieszkańców. Partnerzy wspólnie przygotowywali plan działań dla swojego terenu i dystrybuowali pieniądze na uzgodnione działania. 38 obszarów oznaczono jako społeczności Pathways (Pathways communities) z racji szczególnych problemów, jakich doświadczali ich mieszkańcy (łącznie ok. 500 tysięcy osób). Obszary mogły się ograniczać do dzielnicy, kwartału, a nawet do części ulicy, której sytuacja przestawiała się wyjątkowo niekorzystnie. Wybierane były z udziałem partnerów społecznych po dokładnej analizie sytuacji, choć – jak po latach wspomina Sharon McCarthy z Merseyside Pathways Network oraz Merseyside Network for Europe – brakowało szczegółowych danych na tak lokalnym poziomie.

Celem tego niezwykłego projektu było stworzenie lepszych możliwości dla mieszkańców wybranych obszarów: poprawa dostępu do rynku pracy i szkoleń, wsparcie dla osób chcących rozpocząć własną działalność gospodarczą itp.

Co ciekawe, organizacja Merseyside Pathways Network, reprezentująca przedstawicieli społeczności obszarów Pathways w 38 partnerstwach, przy wsparciu lokalnych władz i sieci organizacji pozarządowych nawiązała bezpośrednie kontakty z Komisją Europejską. Sieć ta odegrała też główną rolę w kształtowaniu i zarządzaniu drugą rundą projektu.

2000-2006

Mimo ogromnych zmian gospodarczych, region Merseyside wciąż kwalifikował się do wsparcia w ramach Celu 1 w kolejnej perspektywie 2000-2006. Główne cele zarysowane w Jednolitym Dokumencie Programowym na ten okres to: 1. poprawa stanu gospodarki Merseyside, 2. zmniejszenie poziomu bezrobocia, 3. podniesienie standardów edukacji w regionie, 4. stworzenie warunków dla wzrostu gospodarczego, 5. zmniejszenie różnic gospodarczych i społecznych, stworzenie zrównoważonej polityki sąsiedzkiej oraz zapewnienie równości szans mieszkańcom i społecznościom Merseyside.

Region otrzymał ok. 920 milionów funtów, które zostały rozdysponowane na ponad 1700 projektów. Całkowity koszt tych projektów, łącznie z wkładem publicznym, prywatnym i pozarządowym, to 2,3 miliarda funtów. Śródokresowe badania ewaluacyjne pokazały, że projekty zaowocowały kolejnymi 54 tysiącami nowych miejsc pracy.

Organizacje pozarządowe również włączyły się w przygotowania dokumentów programowych na okres 2000-2006. Według Andy'ego Churchilla z Merseyside Network for Europe, trzeci sektor obawiał się wówczas, że powtórzy się sytuacja z poprzedniej perspektywy 1996-1999, w której małe organizacje nie były w stanie ubiegać się o dofinansowanie z funduszy UE. Ostatecznie udało się porozumieć co do tej kwestii i uzgodniono, że 1% pieniędzy z Europejskiego Funduszu Społecznego zostanie przeznaczony za pomocą grantów globalnych dla małych organizacji na rozwój kapitału społecznego.

2007-2013

Dane opublikowane w styczniu 2005 roku przez biuro statystyczne Unii Europejskiej Eurostat wykazały, że w 2002 roku PKB w regionie na mieszkańca wynosił 76,13% średniej UE, a w 2004 roku – wskutek rozszerzenia Unii – wzrósł do 83,44% (tzw. „efekt statystyczny”: PKB poniżej 75% dla UE-15, ale powyżej dla UE-25). Region nie kwalifikował się więc do otrzymania wsparcia UE w ramach Celu 1 „Konwergencja” (łac. convergere, zbierać się, upodabniać się) w perspektywie finansowej 2007-2013. Istotą tego Celu jest tworzenie warunków dla przyspieszenia rozwoju najsłabiej rozwiniętych państw członkowskich i regionów, tak, aby pod względem gospodarczym i społecznym upodobniły się do bogatszych sąsiadów. Tak jak Cel 1 z lat 2000-2006, obejmuje on regiony, w których poziom PKB przypadający na głowę jest niższy od 75% średniej unijnej.

Do 2010 roku region Merseyside korzysta ze specjalnego statusu phasing-in – otrzymuje pomoc przejściową (dotyczy regionów objętych Celem 2 polityki spójności „Konkurencyjność regionalna i zatrudnienie”, które wcześniej kwalifikowały się do wsparcia według zasad dotyczących Celu1 „Konwergencja”) w wysokości 158 milionów funtów z Europejskiego Funduszu Społecznego (316 milionów funtów łącznie z wkładem krajowym).

Priorytety określone dla Merseyside w obecnej perspektywie finansowej:

• 1. Zwiększanie możliwości zatrudnienia – dotyczy w szczególności problemu określanego jako worklessness. Chodzi tu o niezatrudnione osoby w wieku produkcyjnym, nieaktywne zawodowo, nieuczące się i nieszkolące się: np. takie, które z własnego wyboru pozostają poza rynkiem pracy, takie, na których ciążą obowiązki rodzinne uniemożliwiające podjęcie pracy lub takie, które są niepełnosprawne lub mają chroniczne problemy zdrowotne. Część z tych osób może chcieć podjąć aktywność zawodową, ale napotyka na bariery. Uznaje się, że istnieje znaczna liczba takich osób – nie są one zarejestrowane jako bezrobotne (unemployed), gdyby otrzymały pomoc i wsparcie, mogłyby znaleźć pacę.

• 2. Rozwijanie wykwalifikowanej i zdolnej do dostosowania się siły roboczej – efektywność produkcji pozostaje w Merseyside na niskim poziomie, a poziom wykwalifikowania pracowników jest niższy niż średnia w regionie North West oraz całej Wielkiej Brytanii.

Co fundusze przyniosły miastu?

Mieszkańcy chętnie opowiadają o tym, jak wielkie zmiany dokonały się w mieście przez ostatnich kilkanaście lat. Zarówno fizyczne, jak i mentalne. Opinia na temat wpływu funduszy Unii Europejskiej jest raczej zgodna: lokalni politycy, eksperci oraz mieszkańcy są przekonani, że to właśnie dzięki funduszom tak wiele zmieniło się w Liverpoolu na lepsze. Jednak nawet ci mniej przekonani przyznają, że bezpośrednio (w postaci pieniędzy na projekt) czy pośrednio (przyciągając do miasta i tworząc warunki dla prywatnych inwestycji) unijne pieniądze przyczyniły się do rozwoju miasta. W 2008 roku poziom bezrobocia spadł do 5,6% (obecnie sytuacja może być już inna z powodu ogólnoświatowego kryzysu gospodarczego).

Zacznijmy od zmian fizycznych, które wręcz rzucają się w oczy. Miasto wiele zyskało na projektach rewitalizacyjnych, jak i nowych inwestycjach. Wiele projektów dotyczyło nadbrzeża (część jeszcze się nie zakończyła), np. centrum sportowo-kongresowe Arena w Kings Dock czy terminal liniowców wycieczkowych. Wśród innych warto wymienić projekty takie jak: Szkoła Medycyny Tropikalnej, Liverpoolski Instytut Sztuk Performatywnych, Liverpoolski Park Naukowy.

Jednak najważniejsze zmiany dokonały się w mentalności – twierdzi Flo Clucas, członkini Rady Miasta oraz szefowa reprezentacji grupy politycznej ALDE (Alliance of Liberals and Democrats for Europe – Przymierze Liberałów i Demokratów na rzecz Europy) w unijnym Komitecie Regionów. Według niej, fundusze UE miały kapitalne znaczenie dla zmiany perspektyw, odnowy potencjału i przyspieszenia rozwoju gospodarczego miasta. Mając przed sobą możliwość pozyskania dla miasta i regionu ogromnych sum pieniędzy z Unii, lokalne władze postawiły na dwie jakże istotne rzeczy: długoterminowe planowanie rozwoju oraz zbudowanie silnego partnerstwa dla regionu Merseyside, łączącego przedstawicieli władz lokalnych i różnych sektorów. Clucas podkreśla również jak ważne dla regionu były bezpośrednie kontakty z Komisją Europejską, szczególnie w sytuacji, gdy przed rozpoczęciem perspektywy finansowej 2000-2006, rząd Wielkiej Brytanii chciał scentralizować zarządzanie funduszami UE. Kluczowe okazało się wówczas zaangażowanie Dyrektora Generalnego ds. Polityki Regionalnej w Komisji Europejskiej Grahama Meadows'a (Brytyjczyk), który pracował z lokalnymi urzędnikami nad wdrożeniem europejskich metod rozwoju regionalnego, co w zasadniczy sposób zmieniło podejście władz w tym zakresie.

Według Clucas, jednym z kluczowych aspektów sukcesu Liverpoolu było promowanie holistycznego i zintegrowanego podejścia: ustanowienie jasnej i zdecydowanej wizji miasta i regionu, wspieranej przez długoterminowe strategie i plany działań dla różnych sektorów od poziomu lokalnego, sąsiedzkiego przez miejski do regionalnego.

Profesor Michael Parkinson, Dyrektor Europejskiego Instytutu Spraw Przemysłowych przy Liverpoolskim Uniwersytecie Johna Moores'a jest przekonany, że historia pokaże, że fundusze Celu 1 unijnej polityki spójności były znaczącym czynnikiem zmian w mieście. Unijne pieniądze sprawiły, że patrzymy w sposób bardziej strategiczny i myślimy długoterminowo – dodaje[4].

[1]www.liverpoolmuseums.org.uk/maritime/collections/liners

[2]www.gos.gov.uk/gonw.

[3]http://www.liv.ac.uk/geography/research/grants/pathways.htm.

[4]http://icliverpool.icnetwork.co.uk.