Publicystyka - ngo.pl

Partycypacja w kontekście instytucji publicznych może być rozumiana w największym uproszczeniu jako wpływ na sposób funkcjonowania danej instytucji ze strony osób, które są na co dzień odbiorcami jej działań – usługobiorców, członków społeczności lokalnej. Głównym zadaniem instytucji publicznych jest służenie społeczeństwu, odpowiadanie na potrzeby obywateli i dostarczanie im usług, których potrzebują. Wprowadzenie do myślenia o ich sposobie działania postulatu podejścia partycypacyjnego oznacza, że instytucja otwiera się na głos tych, którzy z niej korzystają – stara się w swoich działaniach uwzględniać ich postulaty i kształtuje swój program w sposób, który odpowiada najlepiej tym, w interesie których powinna działać.

W praktyce codziennego życia instytucji oznacza to konsekwentne i systemowe prowadzenie dialogu z odbiorcami i społecznością lokalną, której częścią jest dana instytucja, czyli np. mieszkańcami gminy, miasta, osiedla. Na taki dialog składać może się szeregów działań na różnych poziomach: od regularnej diagnozy potrzeb i preferencji odbiorców, przez zaproszenie ich do współkształtowania programu działania instytucji, aż po zapewnienie możliwości rzetelnej oceny jakości realizacji przez instytucję jej statutowych zadań – w tym otwarcie na ewentualną krytykę i propozycje zmian w sposobie jej funkcjonowania płynące od obywateli.

Aby partycypacja w instytucji była autentyczna i prowadziła do pozytywnej zmiany, trzeba podchodzić do niej całościowo. Przede wszystkim, odpowiedzieć sobie na pytanie o wizję danej instytucji i miejsce, jakie zajmują w niej mieszkańcy. Następnie, należy zastanowić się, w jakiej formule mogą oni uczestniczyć w jej funkcjonowaniu – czy są takie obszary działania instytucji, w których można zaprosić mieszkańców bez eksperckiej wiedzy do działania na rzecz instytucji, jakie grupy są szczególnie zainteresowane wpływem na instytucję i jak można do nich dotrzeć. Wreszcie, trzeba ustalić, jakie są możliwości wprowadzania zmian i jak można zaangażować odbiorców działań instytucji w te zmiany, zachęcić ich do wzięcia za nią współodpowiedzialności w codziennym funkcjonowaniu.

Patrząc na polskie instytucje, wydaje się, że im bardziej specjalistycznymi obszarami życia społecznego się zajmują, tym trudniej przemycić w nich pomysł otwarcia na głos osób bez eksperckiego przygotowania, zwykłych mieszkańców. Jak na razie najbardziej podatne na ich angażowanie wydają się być instytucje kultury – przykładów takich działań włączających odbiorców w planowanie oferty czy nawet współdecydowanie o podziale środków z budżetu programowego prowadzonych przez rozmaite placówki kulturalne jest już trochę także w Polsce. Warto zapoznać się m.in. z działaniami prowadzonymi przez Centrum Sztuki Współczesnej w Toruniu (http://partycypacjaobywatelska.pl/wp-content/uploads/2013/12/labsen-g%C5%82o%C5%9Bno-o-partycypacji.pdf) czy budżetem partycypacyjnym realizowanym w Domu Kultury Śródmieście w Warszawie (http://dobrepraktyki.decydujmyrazem.pl/x/893121). To właśnie instytucje kultury dostarczają też ciekawych przykładów angażowania mieszańców w tworzenie strategii dla instytucji – cykl działań, w ramach których to członkowie społeczności lokalnej wspólnie wypracowywali nowe pomysły na funkcjonowanie lokalnych ośrodków kultury prowadziło kilka lat temu Towarzystwo Inicjatyw Twórczych ę. Efektem tej pracy było m.in. stworzenie strategii rozwoju Milanowskiego Centrum Kultury (http://dobrepraktyki.decydujmyrazem.pl/x/916875).

Partycypacja ma wartość jako szczególny sposób działania i myślenia – oparty na współpracy, zaufaniu i otwartości pomiędzy władzą a obywatelami, a w odniesieniu do instytucji – pomiędzy osobami te instytucje tworzącymi, występującymi z pozycji eksperckich i decyzyjnych, a osobami, które na co dzień występują w relacjach z instytucją z pozycji klienta czy wręcz petenta (właśnie ten typ relacji partycypacja próbuje znieść, przekształcając go na relację partnerów w dialogu, w której obywatel ma możliwość czuć się współodpowiedzialny za sposób działania instytucji).

Aby działania partycypacyjne mogły odnieść powodzenie, potrzebne jest przygotowanie do ich prowadzenia samej instytucji, czyli stojących za nią ludzi: odpowiednie kompetencje powinni zdobywać jej pracownicy, np. jeśli chodzi o elementarne zasady prowadzenia spotkań z mieszkańcami czy umiejętność porządkowania myślenia o instytucji w formie warsztatowej – od sformułowania wizji i celów do zaplanowania działań pozwalających na ich realizację.

Partycypacja dotycząca instytucji nie zawsze musi być masowa – rozmowa o strukturze instytucji wymaga często określonej wiedzy związanej z tematyką, która dana instytucja się zajmuje. Nie wyklucza to jednak otwarcia debaty nad ową strukturą, czy szerzej – wizją funkcjonowania danej instytucji, na głosy osób na co dzień z instytucją niezwiązanych, przyglądających się jej z boku, ale zainteresowanych tym, jak funkcjonuje. W 2011 Fundacja Stocznia pomogła partycypacyjnie przepracować sposób funkcjonowania Miejskiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy, który przekształcał się w tym okresie w Miejskie Centrum Kultury. Do myślenia o nowej strukturze instytucji i sposobach jej działania zaproszono grono ludzi związanych z kulturą w tym mieście – współpracujących z MOK, ale niebędących jej stałymi pracownikami. W trakcie serii warsztatów przeformułowano wizję i cele dla instytucji, zadecydowano o zmianie struktur na bardziej otwarte oraz wymyślono koncepcję interdyscyplinarnych pracowni. Założeniem było, że o tym, co się będzie działo się w instytucji decydować powinien nie tylko dyrektor, ale i grupa koordynatorów pracowni. Więcej o tym procesie można przeczytać tutaj – http://issuu.com/bik_/docs/bik_2011-05-issuu/16).

Pracownicy instytucji są często przyzwyczajeni do działań schematycznych, a wprowadzenie pierwiastka partycypacyjnego kojarzy im się ze zburzeniem bezpiecznego status quo (zwłaszcza w instytucjach, w których kładzie się duży nacisk na wymogi formalne i proceduralne, a mniej na interes obywateli). Instytucje publiczne mają często charakter inercyjny, dlatego wielkim wyzwaniem dla wprowadzania w ich tryby partycypacji jest kształtowanie otwartości na zmianę w ich pracownikach. Trzeba pamiętać o tym, że instytucje są często zorganizowane wedle procedur, które pracownikom trudno jest przełamać, np. w pewnych sytuacjach urzędnikom nie wolno podejmować samodzielnie decyzji i nie należy odbierać tego zawsze jako niewiedzę lub niechęć z ich strony. Tym bardziej istotne jest, by otwarciem na obywateli odznaczali się zwłaszcza realni decydenci w instytucjach. W przypadku instytucji samorządowych wiele zależy też od nastawienia lokalnych władz, przykładu idącego „z góry”, przyzwolenia na eksperymenty. Dużą rolę gra tutaj oczywiście tzw. czynnik osobowy – właściwa osoba na właściwym miejscu jest w stanie przeforsować określone rozwiązania lub stworzyć przestrzeń na działania innowacyjne. Długofalowo jednak kluczowa jest zmiana w całej kulturze organizacyjnej instytucji publicznych – jeżeli jej brakuje lub jest oparta na rozwiązaniach hierarchicznych, to trudniej o podejście partycypacyjne w funkcjonowaniu instytucji. Chodzi przy tym o kulturę rozumianą nie tylko jako procedury, ale też sam sposób odnoszenia się do odbiorców – pewien rodzaj empatii i otwartość w stosunku do obywatela, który zwraca się do urzędnika lub pracownika innej instytucji z konkretną sprawą.

Nad oporem i niechęcią wobec włączania obywateli do dialogu o kształcie instytucji można i trzeba pracować, np. poprzez szkolenia i inne działania edukacyjne, przede wszystkim takie, które na przykładach będą pokazywać możliwe zyski z partycypacji dla instytucji i jej pracowników. Wielkim wsparciem w tym zakresie mogą być dla instytucji organizacje pozarządowe, które potrafią wnieść do nich świeże podejście w myśleniu o odbiorcach działań i podpowiedzieć metody, jakimi można ich do siebie przyciągnąć i zachęcić do rozmowy. Wydaje się, że partycypacja wokół instytucji publicznych może być szczególnie ciekawym polem do angażowania obywateli – każdy z nas korzysta z jakichś instytucji, zwykle jednak traktujemy je jako coś zastanego, na co nie mamy żadnego wpływu, możemy co najwyżej narzekać na to, co nam się w działaniu danej instytucji nie podoba. Najwyższa pora, by instytucje zechciały przejrzeć się w lustrze, którego może im dostarczyć partycypacja – istnieją przecież nie same dla siebie, ale by odpowiadać na potrzeby mieszańców. Warto ich więc o te potrzeby zapytać, a nie jedynie prognozować zza biurka, czego mogą dotyczyć.

Więcej informacji o partycypacji w instytucjach publicznych można znaleźć w materiałach podsumowujących XIII seminarium Laboratorium Partycypacji Obywatelskiej poświęcone temu właśnie tematowi, na stronie http://partycypacjaobywatelska.pl/seminaria/.

Zachęcamy również do zapoznania się z raportem „Partycypacyjne zarządzanie w lokalnych instytucjach kultury a profile uczestnictwa w kulturze” przygotowanym przez Małopolski Instytut Kultury - http://badania-w-kulturze.mik.krakow.pl/2011/12/14/nowa-publikacja-kultura-lokalnie-miedzy--uczestnictwem-w-kulturze-a-partycypacja-w-zarzadzaniu/.

Niniejszy tekst powstał w ramach projektu „Kurs – Partycypacja!”, współfinansowanego przez Szwajcarię w ramach szwajcarskiego programu współpracy z nowymi krajami członkowskimi Unii Europejskiej oraz ze środków Fundacji im. Stefana Batorego.