Publicystyka - ngo.pl

Europejskie miasta i miasteczka od zawsze były laboratoriami współistnienia. To tu nieznajomi stają się sąsiadami, a różnice negocjuje się nie w przemówieniach, lecz w kolejkach, szkołach, przychodniach, autobusach i na klatkach schodowych. W ostatnich latach temperatura życia publicznego wzrosła: polaryzacja twardnieje w odruch, dezinformacja rodzi nieufność, dyskryminacja przybiera nowe kostiumy, a wielu obywateli — zwłaszcza tych zepchniętych na margines — prosi się o „udział” w życiu wspólnoty, nie dając im szansy, by naprawdę zostali wysłuchani. COTAF powstał jako odpowiedź na tę sprzeczność: to europejski eksperyment, który traktuje słuchanie nie jako grzeczność, lecz jako metodę demokracji.

COTAF — Connected Towns for a Shared Future — to projekt transnarodowy finansowany w ramach unijnego programu CERV (Obywatele, Równość, Prawa i Wartości). Jego założenie jest proste, a zarazem śmiałe: jeśli stworzy się przestrzenie, w których ludzie mogą mówić z perspektywy własnego doświadczenia, oraz jeśli te spotkania zostaną ustrukturyzowane z troską i profesjonalizmem, można osłabić uprzedzenia, odbudować zaufanie i — co kluczowe — przełożyć ludzkie historie na bardziej inkluzywne polityki lokalne.

W ciągu 24 miesięcy COTAF łączy partnerów i społeczności w siedmiu europejskich lokalizacjach — Bolonii, Donostii/San Sebastián, na Lesbos, w Istrii, w Budapeszcie, w Pradze oraz w Liepāji — poprzez cykl moderowanych spotkań w formule „Żywej Biblioteki”, rozwój kompetencji facylitatorów oraz współtworzenie rozwiązań politycznych. Projekt jest wspierany w formule ryczałtowego grantu CERV o maksymalnej wartości 347 840 euro.

COTAF is crucial because it views intercultural contact not as a happy side effect of city life, but as something that must be designed, managed, and protected—especially when societies are under pressure. In the European Union, demographic pluralism is not a theory: it is the everyday reality of millions of inhabitants. Migration—for work, study, family reunification, or seeking protection—has become a structural feature of European life.

Jednocześnie migracja pozostaje tematem politycznie zapalnym, a „integrację” zbyt często opisuje się jak problem do zarządzania, a nie relację do budowania. Badania opinii publicznej wielokrotnie pokazują, że w wielu państwach europejskich rośnie poczucie społecznego rozdarcia; imigracja i tożsamość kulturowa należą do najbardziej widocznych linii podziału. Równolegle, w licznych krajach krucha bywa wiara w instytucje publiczne — a to ma znaczenie, ponieważ odporność demokracji zależy nie tylko od praw zapisanych w ustawach, lecz także od poczucia włączenia: przekonania, że własne doświadczenie może zostać uznane za część wspólnego porządku.

Punktem wyjścia COTAF jest trzeźwa diagnoza: fragmentacja rośnie, gdy wspólnoty tracą nawyk słuchania ponad różnicami, a instytucjom brakuje wiarygodnych, inkluzywnych formatów docierania do doświadczeń, które rzadko przebijają się do mikrofonów na spotkaniach publicznych. Projekt wnosi w tę sytuację jasną propozycję: dialog empatyczny może stać się mostem między kulturami, ponieważ zmienia sposób, w jaki ludzie siebie interpretują. Przerywa nawyk mówienia o innych i przywraca trudniejszą dyscyplinę rozmowy z innymi — w warunkach, które chronią godność i pozwalają na niuans.

To nie jest naiwna wiara. To metoda.

Sercem COTAF jest format Żywej Biblioteki. Metafora jest ujmująca, ale mechanizm — poważny: uczestnicy zostają zaproszeni do „czytania” żywych książek — osób, które dzielą się osobistymi doświadczeniami związanymi z tożsamością, dyskryminacją, migracją, płcią, uczestnictwem obywatelskim i poczuciem przynależności. Celem nie jest widowisko ani spowiedź, lecz ustrukturyzowany dialog: spotkanie zaprojektowane tak, by zmniejszać dystans społeczny i rozbrajać stereotypy dzięki bezpośredniemu, pełnemu szacunku kontaktowi.

COTAF nie tylko powiela klasyczny format — adaptuje go. Zamiast rozmów jeden-na-jeden projekt stawia na małe grupy i sesje tematyczne prowadzone przez doświadczonych facylitatorów. To ważne: daje przestrzeń na refleksję, wspólne rozumienie i bardziej wyraźne przejście od rozmowy do odpowiedzialności obywatelskiej i dyskusji o politykach publicznych — bez utraty intensywności, która czyni tę metodę skuteczną.

Można czytać ten projekt jako formę inżynierii obywatelskiej: COTAF projektuje kontakt tak, aby nie był przypadkowy, nie był eksploatujący i nie był niebezpieczny. Buduje zaufanie poprzez granice, a otwartość — poprzez strukturę.

W ciągu dwóch lat COTAF organizuje Żywe Biblioteki w trzech falach tematycznych:

•  Włączenie migrantów i uchodźców
• Wartości europejskie i aktywne obywatelstwo
• Równość płci

To nie są tematy wybrane dla mody. To obszary, które leżą na styku prywatnego doświadczenia i publicznego konfliktu — tam, gdzie spory o godność, bezpieczeństwo i przynależność bywają najbardziej naładowane. Każda fala została pomyślana tak, by angażować kluczowe grupy beneficjentów — kobiety, migrantów i uchodźców oraz młodzież — nie jako symbolicznych gości, lecz jako aktywnych uczestników i współautorów bardziej inkluzywnej opowieści o wspólnocie.

Fala 1: Równość płci — konfrontacja z codzienną mechaniką wykluczenia

Równość płci jest szeroko deklarowaną normą europejską, jednak doświadczenie życia pozostaje nierówne — zwłaszcza w obszarach władzy, bezpieczeństwa, niezależności ekonomicznej i głosu w debacie publicznej. Europejskie badania na dużą skalę wskazują, że przemoc wobec kobiet pozostaje zjawiskiem powszechnym, a szkody związane z płcią nie ograniczają się do sfery prywatnej: przenikają miejsca pracy, usługi publiczne i samą możliwość udziału w demokracji.

Żywe Biblioteki w tej fali skupiają się na fakturze nierówności: nie tylko na jawnym wykluczeniu, lecz także na cichszych formach — zależności finansowej, molestowaniu w pracy, społecznych oczekiwaniach, niedoreprezentowaniu. Dialog pełni tu podwójną rolę: czyni niewidoczne doświadczenia widocznymi dla wspólnoty, a zarazem przekłada abstrakcyjne hasło „równości” na konkretne pytanie, które miasto musi umieć zadać: Kto czuje się bezpiecznie? Kto czuje się wysłuchany? Kogo stać na odejście? Kto może przewodzić?

Co równie ważne, postawa projektu nie ma charakteru „dobroczynności”, lecz obywatelski: kobiety i osoby z mniejszości płciowych nie są traktowane jak studia przypadków. Są traktowane jako posiadacze wiedzy — ludzie, których doświadczenia mogą zaostrzyć społeczne rozumienie problemu i poprawić odpowiedzi instytucji.

Fala 2: Włączenie migrantów i uchodźców — od „integracji” do wzajemnego uznania

Migracja nie jest scenariuszem przyszłości; to europejska teraźniejszość. Statystyki azylowe UE pokazują, że Unia wciąż przyjmuje bardzo duże liczby osób składających pierwszy wniosek o azyl, nawet jeśli skala zmienia się z roku na rok. Poza azylem istnieje zaś codzienność długotrwałego osiedlania się: rodziny, praca, szkoła, życie sąsiedzkie — nierzadko przeżywane pod intensywną społeczną lupą.

Błąd obywatelski, na który odpowiada COTAF, jest dobrze znany: skłonność do dyskutowania o migrantach bez migrantów. Debata publiczna redukuje ludzi do etykiet — „migrant”, „uchodźca”, „drugie pokolenie” — a potem traktuje te etykiety jak argument. Żywa Biblioteka odwraca tę logikę: zamiast abstrakcji proponuje spotkanie — głos, któremu można zadać pytanie; historię, której trzeba wysłuchać; człowieka, który nie mieści się w nagłówku.

W tej fali budowanie mostów jest praktyczne: dostępny kulturowo, moderowany dialog, który ogranicza stereotypizację, zmniejsza podejrzliwość i robi miejsce dla złożoności przynależności. Jest też subtelnie polityczny w najlepszym sensie: przypomina, że włączenie nie dotyczy wyłącznie usług, lecz uznania obywatelskiego — prawa do bycia częścią „my”.

Fala 3: Wartości europejskie i aktywne obywatelstwo — zamiana przynależności w uczestnictwo

Wartości stają się realne wtedy, gdy obywatele mogą je praktykować. Tymczasem uczestnictwo obywatelskie rozkłada się nierówno, zwłaszcza wśród młodych ludzi, osób nowo osiadłych oraz grup historycznie niedoreprezentowanych. Trzecia fala COTAF nie dotyczy więc „wartości europejskich” jako hasła, lecz codziennych kompetencji demokracji: dialogu, szacunku, krytycznego namysłu, zdolności do niezgody bez dehumanizacji.

W tym miejscu nacisk na młodzież jest strategiczny. Młodzi dziedziczą konsekwencje polaryzacji, a jednocześnie mają ograniczony wpływ na architekturę społeczną, która ją wytwarza. COTAF wzmacnia udział młodych w życiu publicznym, zapraszając ich do realnych spotkań obywatelskich — gdzie mogą ćwiczyć słuchanie ponad różnicami i uczyć się, jak wspólnota przekłada dialog na decyzje.

Wiele działań partycypacyjnych kończy się przewidywalnie: generuje dyskusję, a potem ulatnia się bez skutku. COTAF został zaprojektowany tak, by uniknąć tego losu, domagając się, aby dialog miał konsekwencje instytucjonalne. Projekt wychodzi z prostej zasady: sam dialog nie wystarczy. Jeśli historie mają służyć demokracji, a nie tylko ją dekorować, muszą zostać przetworzone na uczenie się instytucji i rekomendacje możliwe do wdrożenia.

Dlatego architektura COTAF łączy Żywe Biblioteki z angażowaniem interesariuszy i współtworzeniem polityk. Projekt chce zamknąć lukę między zrozumieniem emocjonalnym a zmianą strukturalną — między tym, co wspólnoty czują, a tym, co robi zarządzanie publiczne.

Polaryzacja rzadko znika od „większej ilości informacji”. Często podtrzymuje ją wzajemne nierozpoznanie — grupy żyjące w tym samym mieście, lecz w odmiennych światach moralnych, rozmawiające przez stereotypy, algorytmiczny gniew czy odziedziczoną podejrzliwość. Metoda COTAF jest prosta i w praktyce radykalna: odbudowuje mięsień współistnienia, ucząc ludzi słuchać bez natychmiastowego osądzania.

COTAF's Train-the-Trainers program addresses a common weakness of social cohesion projects: beautiful events that cannot be replicated once funding ends. COTAF does the opposite. It invests early in an international group of facilitators, training them in the Human Library methodology, inclusive facilitation and intercultural dialogue, safety and ethics principles, and evaluation .

Co kluczowe, ta wiedza nie ma pozostać „wewnątrz projektu”. Szkolenia prowadzą do powstania praktycznego zestawu narzędzi przeznaczonego nie tylko dla partnerów, lecz także dla szerszej publiczności: urzędników samorządowych, szkół, bibliotek, organizacji młodzieżowych, NGO-sów, animatorów lokalnych i każdej instytucji, która chce odpowiedzialnie organizować dialog międzykulturowy. Chodzi o to, by Żywa Biblioteka stała się formatem możliwym do replikacji — żeby metoda mogła się rozprzestrzeniać, adaptować i trwać dłużej niż sam grant.

Innymi słowy: Train-the-Trainers to nie tylko rozwój kompetencji. To infrastruktura wspólnotowa, profesjonalizacja empatii, dzięki której inni mogą używać tej metody skutecznie i bezpiecznie.

Żywe Biblioteki są potężne, lecz ambicją COTAF jest uczynić je użytecznymi instytucjonalnie. Temu służą Policy Labs — kluczowy element obietnicy trwałego wpływu.

Policy Labs są istotne, ponieważ pomagają samorządom i lokalnym interesariuszom:

Zidentyfikować podobieństwa między kontekstami i uczyć się z różnic. Ponieważ COTAF działa w wielu środowiskach europejskich — od centrów miejskich przez regiony przygraniczne po wyspy — Policy Labs umożliwiają porównanie powracających problemów społecznych oraz mapowanie mocnych stron. Celem nie jest spłaszczenie lokalnych realiów, lecz wydobycie wniosków przenaszalnych: co utrzymuje ludzi w rozdzieleniu, co ich łączy i co instytucje mogą zrobić, by ograniczyć wykluczenie.

Przetłumaczyć wgląd społeczny na myślenie o politykach włączających. Policy Labs tworzą most od rozmowy do strategii miasta: tam, gdzie historie analizuje się pod kątem barier, powtarzających się wzorców i punktów dźwigni.

Zrozumieć, jak używać formatu Żywej Biblioteki jako narzędzia zarządzania, a nie jednorazowego wydarzenia. Uczą, jak bezpiecznie zapraszać różnorodnych mieszkańców, jak słuchać doświadczeń marginalizowanych bez ich „wydobywania”, oraz jak przekładać jakościowe wnioski na konkretne działania.

Właśnie tu COTAF staje się czymś więcej niż cyklem poruszających spotkań. Staje się ramą, dzięki której Europa może uczyć się o sobie samej — jedna lokalna historia po drugiej, a potem poprzez porównawcze myślenie.

The COTAF partnership isn't a decorative geography lesson. It's a purposefully constructed ecosystem: social innovation hubs, a humanitarian organization, and a coordinating foundation experienced in multi-stakeholder work.

Konsorcjum tworzą: Fondazione Yunus Italia ETS (Włochy) jako koordynator; Impact Hub Donostia (Hiszpania); Stichting Movement on the Ground (Holandia; aktywna w Grecji); Foundation for Sustainable Enterprises (Węgry); Impact Hub Liepāja (Łotwa); HUB Mladá Boleslav (Czechy); oraz Impact Hub Istria (Słowenia).

Ich role odpowiadają ich kompetencjom:

Projekt uznaje praktyczną prawdę: jedni partnerzy specjalizują się w formatach narracyjnych, inni w praktykach wrażliwych na traumę, inni w współpracy z samorządami, inni w cyfrowym upowszechnianiu. Celem nie jest jednolitość. Celem jest twórcza różnica.

Impact Hub Istria działa w regionie o dużej różnorodności kulturowej, wnosząc kompetencje dialogu międzykulturowego i lokalnej animacji.

HUB Mladá Boleslav wnosi głębokie doświadczenie w realizacji Żywych Bibliotek i mobilizacji wolontariuszy, wspierając spójność metody i jej replikację.

Impact Hub Liepāja wzmacnia wymiar cyfrowego opowiadania i komunikacji — kluczowy dla docierania poza jedną salę i dla krążenia wniosków.

Foundation for Sustainable Enterprises (Węgry) wspiera docieranie do grup marginalizowanych i wzmacnia podejścia partycypacyjne łączące obywateli i instytucje.

Movement on the Ground zapewnia perspektywę praw człowieka i praktykę pracy na pierwszej linii z osobami w przymusowym przemieszczeniu, wzmacniając wrażliwość projektu na realną podatność i potrzeby.

Impact Hub Donostia wnosi doświadczenie w budowaniu wspólnot i narracjach włączających, wspierając Żywe Biblioteki oraz uczenie się oparte na storytellingu i partycypacji.

Fondazione Yunus Italia ETS spina strategię i spójność: koordynację, treści szkoleniowe, monitoring i ewaluację, angażowanie interesariuszy oraz rozwój i zarządzanie narzędziami projektu.

Empathy projects often suffer from a polite vagueness: results are declared, not proven. COTAF seeks to avoid this by building a clear impact evaluation system —including tools that measure changes in empathy (emotional, cognitive, and prosocial) before and after participation in events. This is accompanied by monitoring that tracks engagement, bias dynamics, and the emotional impact on "living books."

Ethical architecture is equally crucial. Human Libraries address intimate issues—gender-based violence, displacement, and exclusion. This empowers, but also creates risks. COTAF considers the possibility of stereotyping, retraumatization, and hostile reactions and responds with safeguards: professional facilitation, de-escalation techniques, psychosocial support options, the right to withdraw, and clear rules of conduct. Data protection and informed consent are not administrative additions, but fundamental.

Namacalne rezultaty COTAF są celowo praktyczne:

Rekomendacje polityczne, rozwijane i dopracowywane w Policy Labs — najpierw na bazie wniosków lokalnych, potem testowane i uszlachetniane pod kątem szerszej użyteczności.

Ścieżka Train-the-Trainers oraz zestaw narzędzi, które umożliwią organizowanie bezpiecznych, sensownych Żywych Bibliotek w szkołach, bibliotekach, przestrzeniach publicznych i wydarzeniach obywatelskich.

Cyfrowa Platforma Żywej Biblioteki, gromadząca historie (udostępniane odpowiedzialnie), narzędzia, podsumowania wydarzeń oraz wnioski istotne dla polityk publicznych — jako archiwum i zasób do replikacji.

COTAF stawia sobie również ambitne cele w zakresie zasięgu: projekt planuje dotrzeć do tysięcy uczestników poprzez działania uczenia się wzajemnego, podnoszenia świadomości i szkolenia — z uważnym monitorowaniem uczestnictwa w wymiarach ważnych dla inkluzywności.

Strategia trwałości, której celem jest zakorzenienie metody w lokalnych ekosystemach, aby format pozostał dostępny po zakończeniu projektu.

COTAF wyjątkowo jasno mówi, kogo chce widzieć w sali: nie tylko profesjonalistów — pracowników socjalnych, edukatorów, koordynatorów, usług lokalnych — lecz także obywateli, migrantów, kobiety, młodzież i wszystkich tych, którzy nadal wierzą, że dialog nie jest naiwnością.

Udział może przyjąć różne formy:
a jeśli chcesz — i jeśli czujesz się bezpiecznie — podziel się swoją historią jako żywa książka.

• wesprzyj lokalny outreach i budowanie wspólnoty,
• dołącz do szkolenia jako przyszły/a facylitator/facylitatorka i naucz się odpowiedzialnie powielać format,
• przyjdź na Żywą Bibliotekę jako czytelnik/czytelniczka,

Wczesny program projektu obejmuje spotkanie inaugurujące i cykl szkoleń Train-the-Trainers, po których następuje etapowe wdrażanie Żywych Bibliotek w krajach partnerskich w trzech falach tematycznych, zakończone wydarzeniami policyjnymi i podsumowaniem wniosków.

Jeśli brzmi to jak „kolejny projekt”, warto doprecyzować, czym COTAF nie jest. Nie prosi społeczności o rolę materiału badawczego. Prosi, by stały się współautorami. Traktuje doświadczenie życiowe jako wiedzę — nieporęczną, konkretną, niezastąpioną — i domaga się, by instytucje uczyły się słuchać w sposób, który da się oceniać, powielać i utrzymać.

Demokracja bowiem nie jest tylko systemem głosowania. Jest systemem wzajemnego uznania. A uznanie — jak od dawna wiedzą biblioteki — zaczyna się od dyscypliny uwagi.

Bądź częścią naszej podróży i projektu. Obserwuj nas na Instagramie @connectedtownsforasharedfuture, na Linkedin @COTAF odwiedź naszą stronę internetową https://www.cotafeuproject.info/ i podziel się z nami swoją nowiną.