Publicystyka - ngo.pl

„Prawo do życia w czystym środowisku” w pełni łączy w sobie kwestie, które muszą ze sobą współdziałać, aby to tytułowe prawo organizmów żyjących do życia w czystym środowisku zapewnić: czyste środowisko – obejmujące również dane naukowe i rzetelne badania, oraz prawo – rozumiane jako zespół norm określających postępowanie, ustanowionych i obwarowanych sankcją przez państwo i jego aparat. 

Prawo do życia w czystym środowisku jest prawem człowieka. Jest prawem podmiotowym, które powinno być chronione przez państwo i zabezpieczone również po stronie podmiotów prywatnych. Zaniechanie ochrony albo przyczynianie się do degradacji środowiska jest jedną z możliwych podstaw ograniczania wolności i praw człowieka, a konkretnie chodzi o: prawo do zdrowia, prawo do ochrony życia prywatnego i mieszkania czy też prawo do swobodnego przemieszczania się.

Jeśli mówimy o ogólnie rozumianym „prawie do życia w czystym środowisku”, to istnieją akty prawne i strategie, które wypowiadają się już na ten temat. Z uwagi na ograniczenia czasowe postaram się nakreślić system w ogólności. Przede wszystkim „prawo do życia w czystym środowisku” stanowi pewien wycinek w systemie przepisów „prawa ochrony środowiska”, na które składają się: Konstytucja RP, właściwe ustawy, traktaty unijne (prawo pierwotne) oraz prawo wtórne (zaliczają się do niego instrumenty prawne przyjęte na podstawie tych traktatów, takie jak rozporządzenia, dyrektywy, decyzje i umowy).

Z najważniejszych aktów prawnych, strategii, umów i rezolucji warto wspomnieć zatem o:
Konstytucji RP, która dopuszcza wprowadzanie ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw m.in. w zakresie koniecznym do ochrony środowiska, jak również ustanawia obowiązek ochrony środowiska jako nałożony na władze publiczne.

Właściwych polskich ustawach, takich jak Prawo ochrony środowiska, ustawa o ochronie przyrody, ustawa o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko czy ustawy szczegółowe takie jak prawo wodne;
Właściwych konwencjach, takich jak m.in.: 

• konwencja o różnorodności biologicznej z 1992 r. z Rio de Janeiro, w której określono zasady ochrony, pomnażania oraz korzystania z zasobów różnorodności biologicznej. Różnorodność biologiczna chroni nas przed patogenami, reguluje parametry środowiska, w którym żyjemy, czyniąc je przyjaznym dla nas – ludzi. Jesteśmy częścią jednej całości, wraz ze wszystkimi organizmami żyjącymi na Ziemi;
• konwencja z Aarhus z 1998 r. o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska – nie jest to „zwykła” konwencja z dziedziny ochrony środowiska, ona dotyczy bowiem mniej samej ochrony środowiska, bardziej natomiast prawa człowieka do czystego środowiska. Skupia się ona bowiem przede wszystkim na dostępie do informacji o stanie środowiska oraz zapewnienia instrumentów prawnych – dostępu do wymiaru sprawiedliwości;
  -W Traktacie o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej wskazano m.in., że przy ustalaniu i realizacji polityk i działań Unii, w szczególności w celu wspierania zrównoważonego rozwoju, muszą być brane pod uwagę wymogi ochrony środowiska (dokładnie w art. 11), w Traktacie uwzględniono również osobny tytuł (XX) poświęcony środowisku, statuując w nim jedną z głównych zasad prawa ochrony środowiska pt. „zanieczyszczający płaci”.

28 lipca 2022 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję, zgodnie z którą każdemu człowiekowi przysługuje prawo do życia w czystym, zdrowym i nienaruszającym równowagi ekologicznej środowisku; państwa przyjmujące rezolucję zobowiązały się do zwiększenia wysiłków w walce ze zmianami klimatycznymi oraz wsparciem inicjatyw chroniących bioróżnorodność. 
Czego jednak brakuje? Tego, aby zasady te znajdowały zastosowanie w każdym aspekcie życia ludzi i zwierząt – a z tym bywa różnie, co z pewnością wybrzmi podczas dyskusji w ramach tego okrągłego stołu.

Ze swojej strony chciałbym wspomnieć o braku kompleksowych rozwiązań antyodorowych, o których była już mowa w dialogu pomiędzy Rzecznikiem Praw Obywatelskich a Ministrem Środowiska w styczniu 2017 roku. Dla przypomnienia – są to rozwiązania, które mają wprowadzić działania zaradcze dla głównych form działalności uciążliwych zapachowo, w tym przede wszystkim obiektów hodowlanych, a poza tym obiektów gospodarki odpadami czy gospodarki wodno-ściekowej. Brak jest takich rozwiązań zarówno w prawie polskim, jak i w prawodawstwie unijnym, np. w formie dyrektywy lub wytycznych. Z pewnością prac nie ułatwia fakt, że sprawy związane ze środowiskiem są w zakresie kompetencji dzielonych pomiędzy UE a Państwami Członkowskimi. Jest to ewidentne naruszenie prawa ludzi do życia w czystym środowisku – nie dość, że znamy wiele przypadków, gdzie działalność m.in. ferm przemysłowych uniemożliwia normalne funkcjonowanie – dość przytoczyć ostatni przykład z Niemodlina z lipca 2023 r., gdzie mieszkańcy i mieszkanki musieli i musiały mierzyć się z plagą much – takie osoby nie mają możliwości wyjść na spacer, zaś wartość ich nieruchomości, w których mieszkają, gwałtownie spada. Czy takie zaniechania naszego państwa możemy uznać za realizację art. 21 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia? Chcę tu także wspomnieć o projekcie rezolucji Posłanki dr. Sylwii Spurek - w sprawie zdrowia i życia ludzi mieszkających w pobliżu ferm, która została skierowana przez Przewodniczącą PE Robertę Metsolę do Komisji ENVI PE i to Komisja ENVI, która Ochronę Środowiska Naturalnego ma w nazwie nie zdecydowała się jej procedować. 

Nasze prawo do życia w czystym środowisku jest również naruszone poprzez brak czystego powietrza. Powietrze w Polsce jest bowiem jednym z najgorszych w Europie. Co roku z powodu złego powietrza w Polsce umiera około 45 tysięcy osób – to wielkość średniego miasta powiatowego! Do tego przyczynia się zanieczyszczenie cząstkami stałymi - PM1, PM.2.5, PM10 – które nie są emitowane tylko przez ogrzewanie naszych domów węglem w okresie zimowym, ale również przez działalność ferm przemysłowych przez cały rok i o tym musimy pamiętać. Co więcej, działania organów władzy publicznej jasno wskazują na to, że zmian na horyzoncie nie widać - w ramach działalności w REV prowadzę obecnie program AGRIWatch, w ramach którego monitorujemy, na co przeznaczane są środki publiczne - i nie zagłębiając się w szczegóły, mając na uwadze ograniczenia czasowe, zdradzę tylko, że do zanieczyszczenia naszego wspólnego dobra - środowiska - dopłacamy ze środków Wspólnej Polityki Rolnej.
Moja robocza teza brzmi zatem następująco: Państwa Członkowskie oraz UE na gruncie legislacji zapewniają nam prawo do życia w środowisku jedynie w części, jednak zbyt małej."

Przemówienie Bartłomieja Gawreckiego (Green REV Institute) było wprowadzeniem do dyskusji w ramach okrągłego stołu Open Climate Day, wydarzenia realizowanego przez Green REV Institute, 12 grudnia 2023 r. w Warszawie, w Ambasadzie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Wydarzenie to część projektu Green Advocacy Academy, Nic o nas bez nas, realizowanego dzięki wsparciu Ambasady przez Green REV Institute.