Publicystyka - ngo.pl

Zaangażowanie społeczne bez wynagrodzenia w organizacjach pozarządowych może przybierać różne formy: bycia członkiem lub członkinią stowarzyszenia, współtworzenia organizacji i jej bieżących działań, aktywności w zarządzie, i wreszcie najbardziej znaną formę wolontariatu.

W każdej z tych grup widać dziś pewne zmiany, zarówno w przeciętnej liczbie angażujących się osób, jak i częstotliwości tego zaangażowania. Jako społeczeństwo coraz rzadziej wybieramy długoterminowe zobowiązania, a częściej – działania „na chwilę”, konkretne akcje i projekty. Skąd to wiemy?

Analizując długofalowe trendy w sektorze społecznym widzimy, że Polki i Polacy zakładają coraz mniej stowarzyszeń. W 2024 roku zarejestrowało się praktycznie tyle samo nowych stowarzyszeń i fundacji (po ok. 3,5 tys.), podczas gdy dziesięć lat wcześniej powstawało dwa razy więcej tych pierwszych, a w 2005 roku różnica ta była ponad pięciokrotna. Taka zmiana może wynikać z:

• postrzegania stowarzyszeń jako bardziej wymagających organizacyjnie, zarówno podczas ich zakładania, jak i prowadzenia,
• większej elastyczności w zarządzaniu fundacjami, szybszym procesie decyzyjnym,
• łatwiejszego zagwarantowania sobie przez osoby zakładające fundacje, że będą miały dożywotni wpływ na ich działalność.

Dodatkowo, słabnie baza członkowska stowarzyszeń. Jak wynika z naszego badania „Kondycja organizacji pozarządowych 2024”, przeciętne stowarzyszenie zrzesza aktualnie 25 osób, z czego tylko 10 aktywnie włącza się w życie organizacji. Choć akurat dane z 2024 roku są podobne do poprzedniego pomiaru trzy lata wcześniej, to gdy spojrzymy na długi trend, obserwujemy sukcesywny spadek liczby członków i członkiń stowarzyszeń.

Może to wynikać z szerszych zmian społecznych, takich jak rosnący indywidualizm, większa konkurencja w zagospodarowywaniu czasu wolnego ludzi (np. przez usługi komercyjne, rozwojowe, aktywność online) oraz rozwój mniej formalnych inicjatyw. W efekcie zaangażowanie społeczne również staje się bardziej zindywidualizowane i elastyczne.

Przypomnijmy, że w badaniu „Kondycja organizacji pozarządowych 2024” wolontariuszami nazywamy osoby, które nie są członkami organizacji ani jej władz i społecznie, bez wynagrodzenia angażują się w jej działania – niezależnie od tego, czy mają podpisaną umowę wolontariacką, czy nie.

Na podstawie najnowszej i poprzednich edycji badania widzimy, że skala wolontariatu w organizacjach od lat pozostaje stabilna – około 60–62% z nich współpracuje z wolontariuszkami i wolontariuszami. Za tą stabilnością kryje się jednak jedna ważna zmiana. Przeciętne stowarzyszenie i fundacja angażuje obecnie w wolontariat 8 osób rocznie, co oznacza odwrócenie się wcześniejszego trendu spadkowego. Jednocześnie nie rośnie liczba osób zaangażowanych regularnie w wolontariat – w przeciętnej organizacji są tylko 2 osoby, które wspierają ją wolontariacko przynajmniej raz w miesiącu. Co więcej, aż 31% organizacji nie ma ani jednej osoby działającej regularnie, co oznacza, że wolontariat ma tam wyłącznie akcyjny charakter.

Wbrew obiegowym opiniom, nie obserwujemy więc jednoznacznego spadku zaangażowania w wolontariat w organizacjach. Wręcz przeciwnie, zarówno nasze dane z raportu „Kondycja organizacji pozarządowych 2024”, jak i dane Centrum Badań Opinii Społecznej pokazują, że liczba osób angażujących się w wolontariat wzrosła w ciągu ostatnich kilku lat. Zmiana w wolontariacie dotyczy więc raczej stylu zaangażowania, a nie jego mniejszej skali. Coraz popularniejsze są takie aktywności jak:

• wolontariat epizodyczny (np. przy wydarzeniach),
• działania online,
• wolontariat pracowniczy,
• inicjatywy nieformalne.

Zmiany w sposobie zaangażowania społecznego to dla organizacji duże wyzwanie – aż 61% stowarzyszeń i fundacji mierzy się z problemem braku chętnych do zaangażowania się w ich działania. Konieczne jest więc inne podejścia w organizacjach do współpracy z ludźmi i otwarcie się na nowe, elastyczne formy zaangażowania. Między innymi stowarzyszenia i fundacje mogą:

• oferować krótsze, konkretne zadania zamiast długich zobowiązań,
• lepiej dbać o wolontariuszki i wolontariuszy – ich rozwój, poczucie wpływu i przynależności,
• szukać sposobów na utrzymywanie relacji ze społecznością, nawet wtedy, gdy są one nieregularne.

Pojawia się jednak realne ryzyko, że przy rosnącej liczbie osób angażujących się „od czasu do czasu” nadal będzie spadać liczba tych, którzy wspierają organizacje systematycznie i długofalowo. Dlatego tak ważne będzie zachowanie pewnej równowagi i podjęcie też próby zatrzymania członków i członkiń, wolontariuszy i wolontariuszek na stałe. Bo choć pomagamy inaczej niż kiedyś, to potrzeba działania na rzecz innych wcale nie zniknęła.

O rozwoju zaangażowania społecznego i wolontariatu, lepszym dopasowaniu ich do współczesnych potrzeb i sytuacji społecznej będziemy pisać w 15. cyklu Pod lupą ngo.pl: „Wolontariat pod lupą. Czy pomagamy inaczej niż kiedyś?”. Zostańcie z nami przez następny miesiąc i czytajcie wywiady z ekspertami i ekspertkami, artykuły badawcze i przykłady dobrych praktyk w organizacjach!

Badanie „Kondycja organizacji pozarządowych 2024” zostało sfinansowane ze środków Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności, Fundacji im. Stefana Batorego, Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego oraz Fundacji Save the Children Polska.

• Pod lupą ngo.pl: Zamiast grantozy. Trzy alternatywne modele finansowania organizacji społecznych
• Pod lupą ngo.pl: Przedsiębiorstwa społeczne i ich moce
• Pod lupą ngo.pl: Lekcje z kryzysu. Doświadczenia NGO wspierających uchodźców
• Pod lupą ngo.pl: Lek na całe zło. Wizerunek NGO
• Pod lupą ngo.pl: Jak osiągnąć dziś zmianę? O rzecznictwie NGO
• Pod lupą ngo.pl: Czy tu zaszła zmiana? Sektor społeczny w XXI wieku
• Pod lupą ngo.pl: Jacy jesteśmy? Kondycja III sektora
• Pod lupą ngo.pl: Postfilantropia? Jak pomagamy w XXI wieku
• Pod lupą ngo.pl: Wieś, obywatele, działanie
• Pod lupą ngo.pl: Rok w pandemii
• Pod lupą ngo.pl: Jak Polki i Polacy widzą organizacje społeczne?
• Pod lupą ngo.pl: Praca wzbogaca? O pracy w NGO
• Pod lupą ngo.pl: Organizacje wobec pandemii
• Pod lupą ngo.pl: Style zarządzania