Publicystyka - ngo.pl

Dyskusja nad uprzywilejowaniem organizacji pozarządowych o charakterze wyznaniowym nie była, nie jest i długo jeszcze nie będzie prosta. Losy tworzonej ponad dziesięć lat temu „Ustawy o działalności pożytku publicznego” są tego dobrym przykładem. Ocena przyjętego wtedy rozwiązania, zrównującego związki wyznaniowe z organizacjami pozarządowymi w zakresie prowadzenia działalności pożytku publicznego, ale pozwalającego im jednocześnie na zachowanie własnej specyfiki, poróżniła naszych dyskutantów. Kwestią sporną była przede wszystkim ocena mniejszych obostrzeń nakładanych w myśl tych rozwiązań na NGO-sy związane ze związkami wyznaniowymi.

Nasi dyskutanci, w tym Tomasz Schimanek z Akademii Rozwoju Filantropii, zwracali jednak uwagę, że również inne akty prawne zawierają przepisy uprzywilejowujące organizacje wyznaniowe. Dotyczy to między innymi kwestii związanych z pozyskiwaniem i rozliczaniem funduszy: związki wyznaniowe obowiązują inne reguły dotyczące darowizn, podatku od nieruchomości czy wymogu prowadzenia pełnej rachunkowości. Schimanek, postulując zrównanie w prawach i obowiązkach wszystkich organizacji, mówił: „nie potrafię znaleźć dobrego uzasadnienia, które wyjaśniałoby, dlaczego działalność społeczna organizacji pozarządowych jest prowadzona na innych warunkach niż działalność społeczna Kościoła”.

Podobną opinię przedstawił Grzegorz Makowski z Fundacji Batorego, w mniejszym jednak stopniu skupiając się na kwestiach finansowych, kładąc za to duży nacisk na kwestie ustrojowe i konieczność realizacji postulatu spójności prawa: „Powinniśmy dążyć do realizacji zasad ustrojowych, które mamy zapisane w Konstytucji, i niwelowania nierówności, a nie konserwowania ich w imię tej czy innej religii” – przekonywał. Zwracał również uwagę na negatywne w jego ocenie skutki obowiązywania obecnego stanu prawnego w omawianej kwestii. Jego zdaniem, decyzje podjęte przy uchwalaniu UDPP i innych aktów prawnych wpływających na sytuacje organizacji pozarządowych skutkują między innymi zahamowaniem równomiernego rozwoju różnego rodzaju organizacji, zniekształceniem wizerunku III sektora oraz stworzeniem luk w prawie, które zwiększają pole do nadużyć.

„Rzecz w tym, że każdy, kto chce korzystać z publicznych pieniędzy, ulg i przywilejów wiążących się z działalnością pożytku publicznego, powinien robić to wedle tych samych zasad” – stwierdził Makowski.

Inną ocenę obowiązujących przepisów przedstawił profesor Tadeusz Kamiński, dziekan Wydziału Nauk Historycznych i Społecznych UKSW, przekonując, że obecne rozwiązania nie tylko sprawdzają się w praktyce, ale także nie naruszają zasad sprawiedliwości, chroniąc niezbędną specyfikę organizacji wyznaniowych. „Konieczna jest oczywiście przejrzystość organizacji kościelnych w zakresie korzystania z funduszy publicznych i piętnowanie ewentualnych nadużyć. Nie ma jednak powodu, aby organizacje te musiały rezygnować ze swojego charakteru. Wielu ludzi chce wspierać organizacje kościelne właśnie ze względu na ich specyfikę i zaufanie, jakie do nich mają” – przekonywał. Kamiński sugeruje więc poszukiwanie takich rozwiązań, które jednocześnie służyłyby przejrzystości, chroniąc zarazem dobro, które dzieje się wskutek działań organizacji pozarządowych o charakterze religijnym, a które, być może, nie mogłoby zostać zrealizowane w innych okolicznościach legislacyjnych.

Co więcej, dobro to, jak uważa Maria Rogaczewska z Instytutu Studiów Społecznych UW, nierzadko ma unikalny charakter: „organizacje religijne często nie rozwiązują tylko pojedynczego problemu (jak bezrobocie czy bezdomność), ale pracują w całym obszarze doświadczenia człowieka. Starają się przywrócić ludziom godność, sens życia, uczynić ich zdolnymi do więzi i miłości, uzdrowić duchowo i emocjonalnie”. Rogaczewska proponuje, by nie ograniczać się do odbierania organizacjom kościelnym przywilejów, ale dać im wybór: „albo chcą podlegać pod wszystkie przepisy prawa publicznego, mając wówczas pełen dostęp do publicznych funduszy, albo też chcą działać według przepisów prawa kościelnego, zachowując swoją unikalność oraz szeroką autonomię – wówczas jednak powinny przede wszystkim bazować na dobroczynności darczyńców i wsparciu społecznym”.

Jednoczesne „jasne rozdzielenie Państwa od Kościoła” oraz „społeczne wsparcie misji wspólnot religijnych, które w dzisiejszym świecie stają się czasem jedynymi depozytariuszami sensu, poczucia wspólnoty, przygarnięcia wykluczonych”, wymagałoby, według niej, również zwiększonego wsparcia dobroczynności indywidualnej i korporacyjnej, edukacji przedstawicieli wspólnot religijnych w zakresie prowadzenia misji społecznej, a także zachęcenia wierzących do działania w zgodzie ze swoimi przekonaniami, ale w świeckich organizacjach, jak dzieje się to na przykład w przypadku Stowarzyszenia „Siemacha”.

W dyskusji wzięła również udział Katarzyna Żarnecka-Lasota prowadząca Żydowskie Centrum Wolontariatu, która zwracała uwagę na mocniejsze zakorzenienie organizacji wyznaniowych w tradycji i historii: „tym, co w pewien sposób wyróżnia działalność społeczną dziejącą się wokół związków wyznaniowych jest bardzo długa tradycja. Zarówno Kościoły chrześcijańskie, jak i Gminy Żydowskie mają się po prostu do czego odwoływać”.

Kwestia tego, w jaki sposób ową tradycję, społeczne zaufanie, jakim cieszą się organizacje wyznaniowe, oraz siłę motywacji religijnych wykorzystywać, nie naruszając jednocześnie zasad ustrojowych i tworząc spójne prawo – pozostaje otwarta. Wydaje się jednak, że obecny stan prawny nie gwarantuje realizacji obu tych celów.