Publicystyka - ngo.pl

W połowie 2017 r. zmieniły się przepisy dotyczące Funduszu Pomocy Osobom Pokrzywdzonym Przestępstwem i Pomocy Postpenitencjarnej (obecnie działającego także pod nazwą Fundusz Sprawiedliwości). Nowe uregulowania znacznie rozszerzyły zakres działań możliwych do finansowania z Funduszu. Wcześniej pieniądze przeznaczać można było przede wszystkim na bezpośrednią pomoc pokrzywdzonym i świadkom przestępstw oraz pomoc postpenitencjarną. Obecny katalog zadań jest bardzo szeroki, a do tego znaczna ich część została bardzo nieprecyzyjnie opisana.

Nowe przepisy wydłużyły także listę podmiotów, które mogą otrzymać pieniądze z Funduszu na realizację zadań. Wcześniej były to głównie organizacje pozarządowe. Po zmianach pieniądze mogą otrzymywać także jednostki sektora finansów publicznych – czyli miedzy innymi prokuratury, jednostki policji i sądy.

Ministerstwo Sprawiedliwości zmiany w przepisach tłumaczy wzrostem przychodów w Funduszu i możliwością finansowania większej liczby działań. Nie wyjaśnia natomiast, czemu zdecydowało się przeznaczyć te środki na finansowanie działań sektora finansów publicznych, a nie na działania sektora. Nie wyjaśnia także dlaczego ta większa liczba środków nie mogła być skierowana na działania bezpośrednie kierowane do pokrzywdzonych oraz osadzonych – zwłaszcza wobec sygnałów dobiegających z organizacji społecznych o dużych trudnościach w finansowaniu działań kierowanych do różnych grup pokrzywdzonych (trudności w finansowaniu pracy schronisk i poradni dla osób doznających przemocy, trudny dostęp do specjalistycznej pomocy psychologicznej dla ofiar różnych innych przestępstw). Choć trzeba zwrócić uwagę na fakt, że liczba środków dostępnych w konkursach na te działania rzeczywiście także się zwiększyła (o tym jeszcze dalej).

Nie wiemy także, dlaczego nowe przepisy dają ministerstwu aż tak dużą swobodę bieżącego decydowania o środkach. Z przepisów zniknęły limity, które wyznaczały granice finansowania poszczególnych zadań (przykładowo poprzednio na działania edukacyjne, czy promocyjne dysponent mógł wydać tylko pewien procent środków - obecnie nie ma żadnej granicy). Dziś dysponent może ogłaszać różnego rodzaju konkursy na różne zadania dla organizacji pozarządowych lub dla jednostek sektora finansów publicznych – tak jak zdecyduje.

Większość organizacji pozarządowych negatywnie zaopiniowała zmiany w Funduszu, przede wszystkim zauważając, iż istnieje ryzyko, iż pomoc potrzebującym – która była podstawowym powodem utworzenia Funduszu stanie się, wobec nowych zadań, działaniem marginalnym. Część mediów sugerowała, że Fundusz od tej pory zamiast służyć pokrzywdzonym służyć będzie łataniu dziurawych budżetów sądów i prokuratur oraz finansowaniu remontów w jednostkach policji.

Z tego powodu postanowiliśmy sprawdzić, jakie priorytety wykorzystania środków z Funduszu określiło ministerstwo w roku 2017.

Zgodnie z nowymi przepisami Ministerstwo Sprawiedliwości, zanim ogłosi konkurs, może ogłosić Program na realizację zadań ze środków Funduszu. To tam określa, jakie zadania mogą być realizowane i przez kogo. Do końca roku Ministerstwo ogłosiło dwa Programy na realizację zadań.

Realizację projektów w tych dwóch obszarach ministerstwo powierzyło organizacjom pozarządowym. Do tego momentu nie widać więc większych zmian.

Zmiany widać natomiast w praktyce działania i w komunikacji z organizacjami pozarządowymi. Konkurs na realizację tych zadań ogłoszony został w Biuletynie Informacji Publicznej Ministerstwa Sprawiedliwości 4 grudnia 2017 r, z terminem składania ofert do 14 grudnia. Organizacje miały więc niewiele czasu na przygotowanie ofert, zwłaszcza, że na stronie Ministerstwa informacja ta pojawia się później niż w BIP. To ważne dlatego, że dotychczas organizacje informacje o konkursach pozyskiwały głównie ze strony Ministerstwa – znajdowały się one tam, gdzie wszystkie informacje o Funduszu.

Konkurs nie został jeszcze rozstrzygnięty. W konkursie maksymalna pula środków przeznaczonych na dotacje wynosi 35 milionów złotych (na Priorytet 1 i 2, czyli na pomoc pokrzywdzonym i świadkom). W 2017 roku było to szesnaście milionów złotych - w ramach konkursu dla świadków nie przyznano dotacji.

Projekty te polegać mają na „nabyciu środków transportu – ambulansów drogowych, służących do transportu osób pokrzywdzonych przestępstwem, świadków oraz osób im najbliższych” oraz na „nabyciu wyposażenia i urządzeń ratownictwa, niezbędnych do udzielenia pomocy poszkodowanym bezpośrednio na miejscu popełnienia przestępstwa.” Priorytet skierowany jest do jednostek sektora finansów publicznych.

Widać więc, że pierwsza część projektów rzeczywiście związana jest z obszarem wsparcia ofiar przestępstw i ich świadków. Powstaje natomiast pytanie, czy zakup ambulansów drogowych nie mógłby być sfinansowany z innych środków, niż te, które zawsze przeznaczone były bezpośrednio dla ofiar przestępstw – zwłaszcza wobec ogromnego zapotrzebowania na taką pomoc.

Jednocześnie w mediach zarejestrowano wyjaśnienia Ministerstwa Sprawiedliwości, które wskazywały na to, iż 10 milionów z Funduszu Sprawiedliwości trafić ma do jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych z województwa małopolskiego – za pośrednictwem samorządów. Minister zaznaczył też, że jest to projekt pilotażowy i w planach jest rozszerzenie go na kolejne województwa. Minister powiedział też, że „akcent zostanie położony” na sprawy związane z wypadkami drogowymi.

Konkursy dla jednostek sektora finansów publicznych (zarówno dotyczące części A, jak i części B) zostały już ogłoszone.

Cały Program I realizowany ma być do 31 grudnia 2018 roku. Na realizację Programu przeznaczono kwotę 160 mln złotych. Na realizację zadań w Priorytecie III przeznaczono 10 mln zł na część A i 10 mln zł na część B. Kwota do rozdysponowania w konkursie dla organizacji pozarządowych dotycząca Priorytetu I i Priorytetu II to 35 mln zł. Oznacza to, że w Programie I rozdysponowano na razie tylko 55 mln ze 160. Nie wiadomo, jakie są plany ministerstwa dotyczące pozostałej kwoty.

W ramach Priorytetu I finansowane mogą być działania polegające na:

1. organizowaniu oraz przeprowadzaniu akcji i przedsięwzięć informacyjnych;
2. organizowaniu i zlecaniu badań naukowych i prac rozwojowych dotyczących:
   1. sytuacji oraz potrzeb osób pokrzywdzonych przestępstwem i świadków,
   2. przyczyn i uwarunkowań przestępczości oraz jej zapobieganiu;
3. finansowaniu przygotowania, druku oraz kolportażu publikacji i wydawnictw związanych z prawami osób pokrzywdzonych przestępstwem oraz zapobieganiu przestępczości;
4. tworzeniu, wzmacnianiu i rozbudowie sieci pomocy ofiarom przestępstw oraz zapobieganiu przestępczości;
5. organizowaniu lub zlecaniu organizacji konferencji, seminariów;
6. zlecaniu organizacji szkoleń w zakresie praw, sytuacji oraz potrzeb osób pokrzywdzonych przestępstwem i zapobieganiu przestępczości;
7. finansowaniu robót budowlanych, o których mowa w ustawie z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane, w tym również przygotowania do realizacji robót budowlanych, w szczególności kosztów opracowania dokumentacji projektowej, przygotowania gruntu pod budowę, ekspertyz, świadectw, operatów, prac geologicznych, niezbędnych do realizacji celów wynikających z ustawy;
8. zakupie urządzeń i wyposażenia;
9. zakupie wartości niematerialnych i prawnych.

W ramach Programu I został przeprowadzony przez Ministerstwo jeden konkurs dla organizacji pozarządowych – szeroko oprotestowany przez organizacje. Był on ogłoszony wcześniejszy niż opisany wyżej konkurs grudniowy - dotyczący pomocy pokrzywdzonym świadkom w i dotyczył działań w 2017 r.

Ministerstwo ogłosiło konkurs w BIP w 13 października 2017 roku, a termin składania ofert mijał 23 października – termin był więc bardzo krótki. Informacja o konkursie nie pojawiła się w ogóle na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości.

Była to wyjątkowa sytuacja – do tej pory Ministerstwa publikowały ogłoszenia o konkursach na stronach internetowych (nie tylko w BIP). Wiele organizacji nie złożyło przez to oferty, pojawiły się też pytania, skąd niektóre fundacje i stowarzyszenia wiedziały o konkursie.

Warto także zauważyć, że pula środków była dość duża (dziesięć milionów złotych), a zadania zrealizować trzeba było do końca roku.

Analizując zmiany w funkcjonowaniu Funduszu zauważyć trzeba przede wszystkim znaczne pogorszenie standardów dotyczących dostępu do informacji na temat jego działania.

Nie ma publicznie dostępnych informacji na temat tego, ile środków znajduje się w Funduszu. W sierpniu portal Oko.press podawał, iż w końcu 2016 roku budżet Funduszu wyniósł 385 milionów złotych powołując się na uzasadnienie do nowego rozporządzenia, ale dziś te informacje nie są już dostępne. Ngo.pl pytało kilkukrotnie o to, ile pieniędzy jest w Funduszu i nie otrzymało informacji (na początku roku 2016 otrzymaliśmy wyczerpujące wyjaśniania, w 2017 żadnych).

Na stronie Ministerstwa do chwili obecnej nie ma informacji zbiorczej na temat wykorzystania środków w roku 2016, sprawozdanie za rok 2015 pojawiło się bardzo późno (wcześniej publikowanie sprawozdań było standardem).

Znacznie mniej zmian widać na razie w funkcjonowaniu części Funduszu, która dotyczy pomocy postpenitencjarnej (pomocy skierowanej do osób pozbawionych wolności, zwalnianych z zakładów karnych i aresztów śledczych oraz osób im najbliższym). W tej części nie ogłoszono programów, ogłoszono natomiast konkurs dla organizacji pozarządowych. Łączna pula środków w konkursie to 2.460.000 zł (dla porównania w roku 2016 łączna kwota dotacji wyniosła 1.900.000 zł). Oferty złożyło 38 organizacji. Konkurs nie został jeszcze rozstrzygnięty.

Jak przestrzegać prawa w NGO, jakie przepisy są ważne dla NGO – dowiesz się w serwisie poradnik.ngo.pl.