Publicystyka - ngo.pl

Stowarzyszenie Klon/Jawor przeprowadziło pilotażowy projekt polegający na monitoringu rządowych środków publicznych przeznaczanych na zlecanie realizacji zadań organizacjom pozarządowym. Pod lupę wzięto siedem ministerstw: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwo Obrony Narodowej, Ministerstwo Sprawiedliwości, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz Ministerstwo Środowiska.

Celem monitoringu było zebranie i analiza danych na temat środków przyznawanych organizacjom w ramach otwartych konkursów ofert między 2013 a 2017 rokiem. Więcej o wynikach tego projektu w ujęciu przekrojowym i porównawczym można przeczytać tutaj: „Ministerstwa przekazują dotacje. Wiemy, ile!”.

Jednym z monitorowanych resortów było Ministerstwo Sprawiedliwości, które od 2012 roku prowadzi Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej (od 2017 roku nazywany Funduszem Sprawiedliwości). Fundusz zasilany jest przez nawiązki, które w sądach zasądzane są sprawcom przestępstw. Ze zgromadzonych środków udzielane są organizacjom pozarządowym dotacje w trzech obszarach:

–  pomoc postpenitencjarna,

–  pomoc pokrzywdzonym przestępstwem i osobom im najbliższym,

–  przeciwdziałanie przestępczości (od sierpnia 2017 roku).

W dwóch pierwszych latach funkcjonowania Funduszu ogólna kwota przeznaczana na dotacje nie przekraczała 4 mln zł. W kolejnych latach suma środków przekazywanych organizacjom wzrosła do około 20 mln (kwoty na wykresie 1.). Wzrost środków po 2013 roku związany był z zwiększeniem wydatków na pomoc pokrzywdzonym, a także uruchomieniem w 2017 roku konkursów na zadania związane z przeciwdziałaniem przestępczości (w wyniku rozszerzenia katalogu celów, które mogą być finansowane ze środków zgromadzonych w Funduszu wprowadzonego ustawą z sierpnia 2017 roku).

Wykres 1. Suma oraz liczba dotacji przekazanych organizacjom pozarządowym z Funduszu Sprawiedliwości w kolejnych latach

Mimo zwiększenia sumy dotacji dla stowarzyszeń i fundacji w kolejnych latach, środki pieniężne zgromadzone w Funduszu Sprawiedliwości pozwalają na realizowanie celów funduszu w dużo większym zakresie. Jest to jeden z wniosków z raportu NIK opublikowanego w połowie 2018 roku. Autorzy raportu podkreślają, że „Ministerstwo Sprawiedliwości nie zapewniło należytej realizacji przez Fundusz zadań w zakresie pomocy osobom pokrzywdzonym, a tym samym adekwatnej i skutecznej pomocy ofiarom przestępstw”. Ma to m.in. związek z faktem, że środki przeznaczane na realizację zadań publicznych związanych z pomocą pokrzywdzonym były wielokrotnie niższe niż przychody Funduszu. Według raportu NIK w 2017 roku pierwotny plan wydatków na pomoc pokrzywdzonym zrealizowano zaledwie w 14% (udzielając dotację na łączną kwotę ok 16 mln zł, a nie 117 mln zł, jak planowano).

Z kolei przedstawiciele Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka i Stowarzyszenia Interwencji Prawnej we wrześniu 2017 roku opublikowali list do ministra Zbigniewa Ziobro, wyrażający zaniepokojenie poszerzeniem zadań Funduszu Sprawiedliwości, co może doprowadzić do marginalizacji jego dotychczasowych podstawowych zadań (pomocy postpenitencjarnej i pomocy osobom pokrzywdzonym przestępstwem). Autorzy listu wskazują na stopniowy spadek środków przeznaczanych na pomoc postpenitencjarną w latach 2012-2016 (biorąc pod uwagę całość środków przeznaczanych na ten cel, a nie tylko dotacje przekazywane organizacjom).

Unieważnianie ogłoszonych konkursów, niejasne kryteria wyboru ofert i bardzo trudna komunikacja z Ministerstwem – o takich problemach we współpracy z MS pisaliśmy już w ngo.pl ("Fundusz Sprawiedliwości. Więcej pieniędzy i coraz więcej wątpliwości"). Podobne wnioski znalazły się w raporcie pokontrolnym NIK. W można w nim przeczytać, że działania MS nie pozwoliły na likwidację barier w dostępie do pomocy ze środków Funduszu. „Minister nie podejmował również działań o charakterze edukacyjnym, informacyjnym i szkoleniowym, czego skutkiem była niska rozpoznawalność i wiedza o działalności Funduszu, co w konsekwencji ograniczało możliwości uzyskania pomocy przez osoby pokrzywdzone przestępstwem, dla pomocy którym Fundusz ten został powołany”.

Jako dowód niewystarczającej współpracy z organizacjami autorzy raportu NIK podają zmniejszenie między 2016 a 2017 rokiem sumy dotacji na pomoc pokrzywdzonym, a także maksymalnej wysokości dotacji przypadającej na organizację z 800 tys. zł do 600 tys. zł. Dodatkowo NIK wskazuje na narzucenie grantobiorcom wymogu prowadzenia ośrodków stacjonarnych czynnych co najmniej przez 39 godzin w tygodniu, przez co liczba punktów pomocy finansowanych z Funduszu Sprawiedliwości spadła w 2017 roku z 281 do 78.

Warto też przypomnieć, że w 2017 roku został ogłoszony pierwszy konkurs na powierzenie realizacji zadań w zakresie przeciwdziałania przyczynom przestępczości. Opisywaliśmy go w portalu ngo.pl jako „konkurs widmo” ("Konkurs widmo, ale pieniądze realne") ze względu na trudny dostęp do informacji na jego temat, a także krótki czas realizacji powierzonych zadań (ok 1,5 miesiąca). W konkursie do realizacji wyłoniono 36 projektów, a łączna kwota dotacji wynosiła około 7 mln zł. Dlatego, mimo że suma środków przeznaczonych na dofinansowanie zadań z Funduszu Sprawiedliwości była w 2017 roku wyższa niż w roku 2016, to na pomoc pokrzywdzonym przestępstwem przeznaczono wtedy mniej środków.

Wykres 2. Środki z Funduszu Sprawiedliwości przekazane organizacjom pozarządowym w podziale na trzy obszary działań

W komunikacie na stronie NIK można przeczytać, że „W odpowiedzi na wnioski pokontrolne NIK, Minister Sprawiedliwości poinformował, że do końca 2018 r. Ministerstwo planuje wydatkować na pomoc pokrzywdzonym i zapobieganie przestępczości łącznie 220 mln zł. Jednocześnie podwyższono maksymalną kwotę dotacji dla organizacji z 600 tys. zł do 1 mln zł”.

Trudno w tym momencie powiedzieć, czy deklaracje te można traktować poważnie. Przykłady z poprzednich lat pokazują, że zaplanowanie środków nie oznacza, że zostaną one wydatkowane. Nie jest też jasne, czy w planowanej kwocie niemal połowę nie stanowią środki, jakie na początku 2018 roku MS wydało z Funduszu Sprawiedliwości na zakup sprzętu ratowniczego dla Ochotniczych Straży Pożarnych (100 mln). Jak podkreślają przedstawiciele NIK, choć doposażenie OSP w sprzęt ratujący życie i zdrowie ludzi jest działaniem pożądanym, to jednak powinno być ono finansowane z innych, dedykowanych tym zadaniom funduszy.

Jednocześnie ze stron MS wynika, że w 2018 roku, poza konkursami uwzględnionymi w powyższych zestawieniach (w których podpisano umowy na łączną kwotę około 25 mln zł), ogłoszono jeszcze cztery otwarte konkursy ofert – jeden na pomoc pokrzywdzonym przestępstwem i ich bliskim oraz świadkom przestępstw, a trzy na przeciwdziałanie przestępczości. Trzy z konkursów są już rozstrzygnięte, jednak informacji o przyznanych dotacjach nie można obecnie otrzymać nawet w drodze zapytania o informację publiczną (ponieważ nie zakończył się proces podpisywania umów). W momencie publikowania artykułu wiadomo już m.in. to, że maksymalna pula środków przeznaczonych na dotacje we wszystkich czterech konkursach wynosi w sumie około 67 mln zł. Dostępne informacje, które publikujemy poniżej, utwierdzają nas w przekonaniu, że warto je nadal monitorować.

• Otwarty konkurs ofert na powierzenie realizacji zadań w zakresie udzielania pomocy osobom pokrzywdzonym oraz ich najbliższym, a także świadkom przestępstw i ich najbliższym na działania podejmowane od lipca do grudnia 2018 roku.
  W czerwcu została opublikowana lista 8 organizacji, jednak, zgodnie z informacją z MS, informacja o wysokościach dotacji zostanie przekazana dopiero po podpisaniu umów. Z treści ogłoszenia wiadomo, że maksymalna pula środków przeznaczonych na dotacje wynosi 12,8 mln zł.
   
• Otwarty konkurs ofert na powierzenie realizacji zadań w zakresie przeciwdziałania przyczynom przestępczości w 2018 roku.
  W czerwcu została opublikowana lista 58 organizacji wskazanych do dofinansowania, jednak dokładne informacje o wysokości przyznanych dotacji będzie można uzyskać dopiero po podpisany umów. Z zapisów konkursowych wiadomo, że maksymalna pula środków przeznaczonych na dotację wynosi 20 mln zł.
   
• Otwarty konkurs ofert na powierzenie realizacji zadań w zakresie przeciwdziałania przyczynom przestępczości – przeprowadzenie kompleksowej kampanii społecznej mającej na celu przeciwdziałanie przyczynom przestępczości drogowej związanej z zachowaniem niechronionych uczestników ruchu.
  Czas na składanie ofert był między 13 czerwca a 13 lipca 2018. Z informacji opublikowanych na stronie MS wynika, że ofertę złożyła jedna organizacja: Fundacja Komitetu Obchodów Narodowego Dnia Życia, której powierzono realizację zadania. Z treści ogłoszenia wiadomo, że maksymalna pula środków przeznaczonych na dotacje wynosi 25 mln zł.
   
• Otwarty konkurs ofert na powierzenie realizacji zadań w zakresie przeciwdziałania przyczynom przestępczości od września do grudnia 2018 roku.
  Termin składania ofert upłynął 6 sierpnia. Z treści ogłoszenia wynika, że maksymalna pula środków przeznaczonych na dotacje wynosi 10 mln zł.