Publicystyka - ngo.pl

W krajach byłej Jugosławii: Chorwacji, Serbii, Macedonii, Bośni i Hercegowinie, Kosowie i Czarnogórze przedsiębiorczość społeczna jest ciągle dość nowym zjawiskiem.

Ile dokładnie przedsiębiorstw społecznych lub organizacji o podobnym modelu działania istnieje w regionie – nie wiadomo.

W poszczególnych krajach różnie wyglądają odpowiednie ustalenia prawne, inny jest wpływ organizacji wspierających rozwój innowacji społecznych czy instytucji Unii Europejskiej. W tworzeniu podstaw dla rozwoju społecznej przedsiębiorczości bardzo ważna jest inspiracja z zewnątrz.

– Współpracujemy praktycznie z każdym kto robi cokolwiek w obszarze innowacji społecznych. Od Young Foundation (Wielka Brytania), przez austriackie Center for Social Innovation, Instytut Technologiczny w Dortmundzie, europejską sieć organizacji pozarządowych SOLIDAR po naszych, chorwackich ekspertów – opowiada Mirna Karzen z Social Innovation Lab.

– Nas wspiera szwajcarski Swiss Cultural Program i USAID. Jesteśmy również dofinansowywani przez Ambasadę Holandii w Skopje i Ambasadę Szwajcarii – mówi Aleksandra Iloska z macedońskiej gazety ulicznej Lice u Lice (Twarzą w twarz).

– Jesteśmy niewielkim centrum młodzieżowym, mamy dwa duże budynki, oba były zniszczone w czasie wojny. Jeden z nich pomógł nam odbudować kataloński rząd i tam mieści się teraz bar, sala koncertowa. Chcemy nawiązać współpracę z Sostre Civic, katalońskim przedsiębiorstwem społecznym rozwijającym alternatywny model mieszkaniowy aby się od nich uczyć. Chcemy odnowić drugi budynek, jesteśmy bardzo zainteresowani przedsiębiorczością społeczną i chcielibyśmy aby nasze centrum było przedsiębiorstwem społecznym – mówi Vladimir Ćorić z Youth Cultural Centre „Abrašević” w Mostarze (Bośnia i Hercegowina).

Jednym z programów utworzonych specjalnie po to aby wspierać przedsiębiorczość społeczną w regionie był np. ESENSEE (Sieć Ekonomii Eko-Społecznej w Południowo Wschodniej Europie). Program realizowano w 8 krajach na południowym wschodzie Europy, w latach 2010–2012.

Ważną rolę odgrywają organizacje jak EMES (Międzynarodowa Sieć Badawcza), EURICSE (Europejski Instytut Badawczy Przedsiębiorstw Społecznych i Kooperatyw) czy CIRIEC (Międzynarodowe Centrum Badań i Informacji nt. Ekonomii Publicznej, Społecznej i Spółdzielczej).

W żadnym z krajów byłej Jugosławii nie istnieją właściwe podstawy prawne dla funkcjonowania przedsiębiorstw społecznych i wszystko o czym można mówić to stopniowy, dość konsekwentny proces przemian w kierunku tworzenia potrzebnych struktur.

Najbardziej rozpowszechnioną formą działalności społeczno-ekonomicznej są stowarzyszenia. Ich liczba rośnie nieustannie a potencjał wydaje się ogromny. Utrzymują się zazwyczaj z dotacji międzynarodowych i państwowych, ale również z własnej aktywności biznesowej.

Powolnym zmianom legislacyjnym towarzyszą zmiany w sektorze edukacji. Od kilku lat przedsiębiorczość społeczna jest wykładana na Wydziale Ekonomii i Biznesu w Zagrzebiu, Wydziale Ekonomii w Osijeku, w Szkole Ekonomii i Zarządzania w Zagrzebiu, na Uniwersytecie im. Juraj Dobrila w Puli oraz na Wydziale Ekonomii w Podgoricy, stolicy Czarnogóry.

Według raportu autorstwa Teodora Petricevica „Prawne i Instytucjonalne Ramy dla Rozwoju Przedsiębiorczości Społecznej w Południowowschodniej Europie”, który wieńczył wspomniany wyżej program ESENSEE, przedsiębiorczość społeczna na Bałkanach boryka się obecnie z brakiem stymulujących ram prawnych i strategii rozwoju, brakiem wiedzy wiedzy, know-how, brakiem centrów wsparcia, odpowiednio wykształconych ludzi, brakiem danych statystycznych, badań poglądowych oraz brakiem zrozumienia potencjału ekonomii społecznej w rozwiązywaniu problemów społecznych.

Jednym z ważniejszych kontekstów analizowania przedsiębiorczości społecznej na południowym wschodzie Europy jest kontekst polityczny. Podczas gdy Słowenia i Chorwacja należą do UE, pozostałe kraje – Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia, Serbia, Kosowo mają status kandydata.

W liczącym niespełna cztery miliony mieszkańców kraju, w którym mieszają się ze sobą kultury Boszniacka (muzułmańska), Serbska i Chorwacka, definicja przedsiębiorczości społecznej została sformułowana w dwóch narodowych planach strategicznych: Strategii Rozwoju BiH oraz Strategii Asymilacji Społecznej Federacji Bośni i Hercegowiny.

Przedsiębiorczość społeczna jest w nich interpretowana jako tworzenie, rozwijanie i zarządzanie przedsiębiorstwem, które będzie wywoływało zmianę społeczną. Głównym celem przedsiębiorczości społecznej jest realizacja celów społecznych, nie koniecznie zysk ekonomiczny.

Wielu przedsiębiorców społecznych pracuje w organizacjach non profit i stowarzyszeniach i równocześnie w sektorze prywatnym lub rządowym.

Ciekawym przykładem przedsiębiorstwa społecznego jest prowadzone przez Fundację Mozaik z Sarajewa największy w ten części Europy zespół szklarni w miejscowości Sekovici. Eko-Mozaik, bo tak nazywa się firma, hoduje organiczne zioła, kwiaty, owoce i warzywa oraz produkuje miód i olejki. Bośnia i Hercegowina jest jednym z największych producentów miodu w Europie i jednym z największych jego konsumentów. Zivinice, Osmaci i Sekovici to region, w którym bezrobocie wynosi 60%. Niszczejące dotąd budynki militarne, wojska władze regionu wynajęły na 20 lat za darmo w zamian za zatrudnienie miejscowej ludności. W Eko-Mozaik pracuje 70 kobiet. Szklarnie wybudowano dzięki pomocy USAID, rzędu Republiki Czeskiej i Fundacji Mozaik.

W Macedonii wzmianka o przedsiębiorczości społecznej pojawia się zaledwie w kilku dokumentach badawczych. Oficjalnie zjawisko to nie zostało zdefiniowane w żadnym dokumencie strategicznym czy prawnym, negocjacje na ten temat trwają. Jednym z niewielu, a może nawet jedynym przedsiębiorstwem społecznym w Macedonii jest gazeta uliczna „Lice u Lice” wydawana w Skopje, Strudze i Negotinie.

„Lice u Lice” pojawiła się na rynku we wrześniu 2012 roku, wydawana jest co dwa miesiące w 2 500 egzemplarzy. Przy jej sprzedaży pracuje 35–40 osób, z których 15 to młodzież ze środowisk zmarginalizowanych, przede wszystkim Romowie, 10 – bezdomni, a około 15 – osoby z różnego rodzaju niepełnosprawnością.

– Macedonia to kraj etnicznie różnorodny i bardzo podzielony. Komunikacja pomiędzy poszczególnymi grupami etnicznymi czy środowiskami jest trudna i w mediach mówi się głównie o tym. – opowiada Aleksandra Iioska z „Lice u Lice”. – Według badań aż 70% informacji w macedońskiej prasie i telewizji poświęcono polityce. Nie pisze się ani o problemach ekologicznych, a nie o społecznych, brakuje informacji zupełnie podstawowych – jak dbać o zdrowie czy środowisko. Tymczasem np. dziś stężenie ołowiu w powietrzu jest tak wysokie, że nasz rząd zalecił obywatelom, by nie wychodzili z domu i nie otwierali okien jeśli to nie jest konieczne. Dlatego w „Lice u Lice” piszemy o tym jak się odżywiać, o problemach osób z niepełnosprawnością, o bezdomności. Staramy się burzyć mity i stereotypy. W jednym z numerów opublikowaliśmy wywiad z mamą autystycznego chłopca, która opowiada o tym, jak planują z mężem wyjazd za granicę, bo w Macedonii nie ma warunków, aby wychowywać jej dziecko. Ten materiał jest absolutnie unikatowy, niemal nigdzie indziej nie mógłby się ukazać taki tekst – mówi Iioska. Magazyn kosztuje, w przeliczeniu około 1,63 euro z czego 50% to zarobek sprzedawcy, a reszta pokrywa koszty druku. Biuro, pięcioosobowa redakcja oraz programy edukacyjne i resocjalizacyjne dla sprzedawców finansowane są ze środków zewnętrznych. „Lice u Lice” wydawane są przy wsparciu Swiss Cultural Program, także w Bośni i Hercegowinie oraz w Serbii.

Do 2011 roku, w Serbii wzmianka na temat przedsiębiorczości społecznej pojawiła się w państwowych dokumentach tylko dwa razy. Wynikało z niej, że przedsiębiorstwo społeczne nakierowane jest na potrzeby osób niepełnosprawnych i jest to firma, która zatrudnia przynajmniej jedną osobę niepełnosprawną niezależnie od liczby innych pracowników.

Od 2011 roku do dziś o przedsiębiorczości społecznej mówi się coraz częściej, a jej definicja znacznie ewoluowała. W 2011 roku, z inicjatywy jednej z najważniejszych serbskich organizacji pozarządowych Grupy 484 oraz włoskiej Fundacji UniCredit, która od lat wspiera rozwój przedsiębiorczości społecznej na południowym wschodzie Europy, powstała organizacja SENS. Social Economy Network Serbia to jedyna w kraju sieć przedsiębiorstw społecznych, w jej skład wchodzi 26 różnych jednostek – stowarzyszeń, przedsiębiorstw rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych, spółek z ograniczoną niepełnosprawnością i spółdzielni. Zajmują się wpieraniem osób niepełnosprawnych, uchodźców i mniejszości etnicznych, osób długotrwale bezrobotnych. Profile członków SENS można obejrzeć za pośrednictwem strony internetowej: http://www.sens.rs/en/members-of-network.

Definicja przedsiębiorczości społecznej w Chorwacji jest zawarta w Narodowej Strategii Tworzenia Sprzyjającego Środowiska dla Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w latach 2006–2011. Według tej definicji, celem przedsiębiorczości społecznej jest jednoczesne osiąganie przed daną firmę czy organizację efektów ekonomicznych, społecznych i ekologicznych.

Podstawowa różnica między przedsiębiorczością „for profit” i „non profit” leży w sposobie dystrybucji przychodów. Przedsiębiorczość non profit ma na celu tworzenie przychodu, który będzie używany przez organizację do realizowania jej misji. W organizacjach non-profit nie istnieje dystrybucja przychodów między właścicieli, założycieli, menadżerów lub osoby które te pieniądze zarobiły.

Ciekawą instytucją, której główna siedziba mieści się w Zagrzebiu jest Social Innovation Lab. SIL powstał w styczniu 2011 roku z inicjatywy trzech założycieli z Chorwacji, Serbii i Macedonii. Jego celem, mówiąc ogólnie jest promocja wszelkiego rodzaju społecznych innowacji na Zachodzie Bałkanów. W tym celu utworzono także Regionalną Radę Doradczą złożoną z 15 członków, przedstawicieli wszystkich 7 krajów Zachodnich Bałkanów.

W Słowenii istnieje Ustawa o Nowych Przedsiębiorstwach Społecznych, według której przedsiębiorczość społeczna oznacza aktywność ekonomiczną w specjalnych warunkach zatrudnienia, dla której tworzenie profitu nie jest ani jedynym ani też najbardziej istotnym celem działania.

Czarnogóra w jednym z dokumentów dotyczących strategii rozwoju na lata 2012–2015 tłumaczy, że przedsiębiorczość społeczna przyczynia się do tworzenia alternatywnych stanowisk pracy, w szczególności dla osób, należących do grup ryzyka oraz przyczynia się do zmniejszenia ubóstwa i wykluczenia społecznego.

W Kosowie termin przedsiębiorczości społecznej jest nieznany opinii publicznej. Nawet organizacje pozarządowe borykające się z brakiem płynności finansowej i trudnościami w zdobywaniu funduszy nie są świadome potencjału przedsiębiorczości społecznej.

Foto na licencji CC BY-SA 3.0 Adam Jones