Publicystyka - ngo.pl

Na tę lukę zwraca uwagę analiza Fundacji im. Stefana Batorego autorstwa Dawida Sześciły. Autor wskazuje, że choć sołectwa odgrywają kluczową rolę w organizowaniu pomocy w sytuacjach kryzysowych, ustawy w praktyce pomijają ich znaczenie. Istnieje jednak kilka możliwości wzmocnienia roli sołtysek i sołtysów, nawet bez zmian ustawowych.

Doświadczenia ostatnich lat pokazują, jak ważna jest rola sołtysek i sołtysów w sytuacjach zagrożenia. Podczas powodzi, która w 2024 roku dotknęła południowo-zachodnie województwa Polski, w wielu miejscowościach to właśnie oni byli pierwszymi organizatorami i koordynatorami pomocy dla mieszkańców: organizowali ewakuację, często korzystając z prywatnego sprzętu, zajmowali się dystrybucją darów, ponieważ najlepiej znali lokalną społeczność i wiedzieli, kto i jakiego wsparcia potrzebuje. To wiedza nie do przecenienia, bo nie każdy potrzebujący miał odwagę głośno prosić o pomoc. Z kolei w sytuacjach utrudnionej komunikacji z urzędami gmin sołtysi byli pośrednikami i lokalnymi koordynatorami („Kiedy pękają tamy”).

Jak podkreśla Dawid Sześciło w analizie „Czy ktoś zapomniał o sołtyskach i sołtysach?  Możliwości i trudności przy włączaniu jednostek pomocniczych w system ochrony ludności”:

Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej z 2024 roku miała być odpowiedzią na nowe wyzwania związane z bezpieczeństwem państwa – od klęsk żywiołowych po zagrożenia militarne, hybrydowe. Wprowadza ona szeroki katalog zadań dla administracji publicznej, przewiduje współpracę z różnymi instytucjami, sektorem prywatnym i organizacjami społecznymi.

Jednak w niewystarczającym stopniu dostrzega rolę sołectw. W praktyce wspomina o nich jedynie w kontekście udziału w szkoleniach i działaniach edukacyjnych. Nie uznaje ich natomiast za podmioty systemu ochrony ludności i nie przewiduje dla nich żadnej formalnej roli w planowaniu ani koordynowaniu działań w sytuacjach zagrożenia.

Podobny problem występuje również w ustawie o zarządzaniu kryzysowym. Nie przewiduje ona udziału sołtysek i sołtysów w gminnych zespołach zarządzania kryzysowego, które są podstawowym mechanizmem lokalnej koordynacji działań w sytuacjach nadzwyczajnych.

Choć zmiany ustawowe byłyby najbardziej kompleksowym rozwiązaniem, wiele działań wzmacniających rolę sołectw można podjąć już teraz. Dawid Sześciło proponuje władzom gmin:

• włączanie sołtysek i sołtysów do gminnych zespołów zarządzania kryzysowego, ponieważ obowiązujące przepisy pozwalają wójtom i burmistrzom w dużym stopniu samodzielnie kształtować skład tych zespołów;
• wpisanie do statutów sołectw zadań związanych z ochroną ludności, takich jak udział w szkoleniach i ćwiczeniach, działania informacyjne skierowane do mieszkańców, pomoc w planowaniu ewakuacji czy współzarządzanie lokalną infrastrukturą i zapasami na wypadek kryzysu;
• powierzanie sołectwom zarządzania elementami lokalnej infrastruktury kryzysowej, na przykład pomieszczeniami magazynowymi przeznaczonymi na sprzęt i zapasy lub miejscami tymczasowego schronienia dla mieszkańców;
• finansowanie działań zwiększających odporność lokalnych społeczności, takich jak szkolenia dla mieszkańców, zakup sprzętu ratunkowego czy tworzenie lokalnych magazynów kryzysowych.

Najważniejsze jest jednak formalne uznanie jednostek pomocniczych gmin – w tym przede wszystkim sołectw – za element systemu ochrony ludności. Pozwoliłoby to przypisywać im konkretne zadania, włączać w system koordynacji działań. Takie rozwiązanie mogłoby również poprawić przepływ informacji między instytucjami publicznymi a lokalnymi społecznościami.

Do wprowadzenia tych zmian potrzebne są jednak decyzje na poziomie systemowym.

Warto o nie zabiegać – choćby w kontekście Dnia Sołtyski i Sołtysa, obchodzonego 11 marca, który jest okazją do przypomnienia o roli lokalnych liderek i liderów w życiu społecznym i bezpieczeństwie mieszkańców.

Skrót opracowania dostępny jest w formie➡️ broszury informacyjnej.