Publicystyka - ngo.pl

Działalność OSP koncentruje się głównie na terenach wiejskich. Ma też zdecydowanie lokalny wymiar – trzy czwarte Ochotniczych Straży Pożarnych nie wykracza ze swoimi działaniami poza granicę powiatu. Obecność OSP zaznacza się też bardziej w tych regionach kraju, gdzie mniej jest innego rodzaju stowarzyszeń i fundacji.

– Ochotnicze Straże Pożarne funkcjonują tam jako forma samoorganizowania się społeczeństwa alternatywna do pozostałych stowarzyszeń, bo są „wielofunkcyjne” – mówi Piotr Adamiak ze Stowarzyszenia Klon/Jawor, współautor raportu o Ochotniczych Strażach Pożarnych. – Pomimo faktu, że większość strażaków za swoją główną działalność uznaje tylko i wyłącznie ratownictwo i ochronę przeciwpożarową, to Ochotnicze Straże Pożarne zajmują się również sportem, edukacją i wychowaniem oraz kulturą. Choć dla większości strażaków jest to działalność dodatkowa, to z pewnością ma ona duże znaczenie w małych, lokalnych społecznościach.

Ponad połowa OSP uczestniczy w zawodach sportowo-pożarniczych, a niemal połowa prowadzi Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze. Co dziesiąta straż sprawuje pieczę nad Izbą Tradycji, a co dwudziesta ma orkiestrę. W sumie Ochotnicze Straże Pożarne skupiają około 20 tysięcy muzyków! Członkowie OSP pomagają też w organizacji imprez masowych: lokalnych uroczystości, festynów, świąt – uczestniczy w nich prawie połowa jednostek.

Typowa OSP zrzesza przeciętnie 33 osoby, z których w działalność aktywnie angażuje się nieco ponad trzy piąte z nich (to więcej niż w przypadku innych stowarzyszeń). Zdecydowana większość członków OSP to mężczyźni (92%), jednak można się spodziewać, że rola kobiet w życiu OSP będzie rosła – wśród członków Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych stanowią one już jedną trzecią. Członkowie OSP pracują społecznie. Ogółem aż 90% osób zaangażowanych w działalność to członkowie pracujący nieodpłatnie na rzecz swojej jednostki, 8% stanowią wolontariusze zewnętrzni, a pracownicy płatni to margines – zaledwie 2% osób zaangażowanych w działania straży.

Tylko jedna dziesiąta jednostek zatrudnia regularnych pracowników – pozostałe działają dzięki społecznemu zaangażowaniu swoich członków lub – rzadziej – zewnętrznych wolontariuszy, z których wsparcia korzysta 38% OSP. Z drugiej strony, zgodnie z Ustawą o ochronie przeciwpożarowej za udział w akcjach ratowniczych i szkoleniach strażakom przysługuje ekwiwalent pieniężny od gmin.

– Oczywiście trzeba pamiętać, że akcje ratownicze i szkolenia to tylko część działalności OSP, a strażacy angażują się również w inne przedsięwzięcia, za które ekwiwalent nie przysługuje. Ponadto część strażaków dobrowolnie zrzeka się przysługującego im świadczenia – mówi Piotr Adamiak.

Możliwości pozyskiwania funduszy na działalność OSP są dużo większe niż w przypadku innych stowarzyszeń czy fundacji. Oprócz gminnych źródeł finansowania ustawa o ochronie przeciwpożarowej przewiduje bowiem pieniądze dla OSP także ze środków budżetu państwa (MSWiA, Państwowa Straż Pożarna), innych jednostek samorządu terytorialnego oraz z dochodów instytucji ubezpieczeniowych. Poza tym OSP, będąc stowarzyszeniami, mogą ubiegać się o małe granty lub startować w otwartych konkursach ofert zgodnie z przepisami Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Budżet przeciętnej Ochotniczej Straży Pożarnej wynosi jednak zaskakująco mało – zaledwie 5,5 tysiąca złotych. Decydują o tym przepisy prawne, powodujące, że w większości przypadków transfer środków z gmin nie jest dla OSP przychodem i nie jest księgowany w jej budżecie – pozostaje zatem wydatkiem własnym jednostki samorządu terytorialnego. Najpopularniejszymi źródłami przychodu – podobnie jak w przypadku reszty sektora pozarządowego – pozostają dla OSP źródła samorządowe oraz składki członkowskie, choć waga tych ostatnich w budżetach straży jest raczej niewielka.

Finansowanie OSP przez gminy skutkuje również tym, że poziom ich wyposażenia oraz wartość posiadanego majątku jest znacznie wyższa niż w przypadku pozostałych organizacji. Niemal wszystkie jednostki OSP dysponują wyposażeniem umożliwiającym im udział w akcjach ratowniczych, choć skomplikowane kwestie związane z prawem własności powodują, że tylko nieco ponad połowa formalnie posiada samochody. Także sprzęt specjalistyczny i lokal ma na własność połowa OSP. W pozostałych przypadkach właścicielem majątku jest gmina, a OSP pozostaje dysponentem tych zasobów. Jednak nawet te uwarunkowania nie zmieniają faktu, że wartość majątku OSP jest znaczna: 36% z nich szacuje jego wartość na ponad 100 tysięcy złotych. Pomimo tego wśród najbardziej odczuwalnych przez OSP problemów wymieniany jest przede wszystkim niedobór środków finansowych oraz specjalistycznego sprzętu.